Onze koe komt oorspronkelijk van de oeros, deze soort Bos primigenius is uitgestorven. De oeros had drie ondersoorten: Bos primigenius primigenius (leefgebied in Europa en het Midden-Oosten), Bos primigenius namadicus (leefgebied in India) en Bos primigenius mauretanicus (leefgebied in het noorden van Afrika) (TIKHONOW, 2008).

Bos primigenius map
Verspreiding verschillende oerossoorten over de wereld heen.

In de dertiende eeuw leefde de oeros nog in gebieden in Litouwen, Moldovie, Roemenie, Polen en Rusland (The Extinction Website, 2007). In 1627 stierf de laatste oeros, een vrouwtje, in the Jaktorów (Jaktorowka) Forest, Polen (GRUBB 2005). De dieren werden bejaagd en zijn daardoor uitgestorven. In Noord-Nederland denken we dat de oeros in de zevende eeuw na Chr. is uitgestorven.
In de volgende afbeeldingen is geprobeerd om de oeros te reconstrueren. We denken dat het dier er zo uit heeft gezien.

Ur-painting
Oeros op schilderij vastgelegd.
Aurochs liferestoration
Verschil stier en koe in hoogte ten opzichte van de mens.

Oeros, de voorouder van de koe

De oeros was een stuk groter dan de runderen nu. De schofthoogte was bij een mannetje tussen 160-185 centimeter en bij een vrouwtje ongeveer 150 cm. De stier kon tot 1.000 kilo wegen. Een mannetje was zwart tot zwartbruin met een smalle lichte streep over zijn rug (zogenaamde aalstreep) en een witte ring om neus en kin, maar de koe en het kalfje waren roodbruin. Karakteristiek waren de hoorns van de oeros ongeveer 80 cm. Deze hoorns waren naar binnen gekromd en naar voren gericht. De uiers waren nauwelijks zichtbaar en klein.

De oeros leefde in heel Europa, maar in het noorden van Scandinavië en Ierland is het dier nooit terecht gekomen. Dit dier leefde in vochtige gebieden, denk aan moerasbossen, bij rivieren en op kwelders. Uiteraard leefde het dier ook in de bossen op drogere gronden. De wisent was het dier van de bossen in de drogere gebieden.

Oeros en de mens van prehistorie tot nu

Zowel de neanderthalers als de mens jaagden op het dier vanaf de oude steentijd. Prachtige rotstekeningen beelden dit uit, waaronder in de beroemde grot van Lascaux in Frankrijk. Ook in het Oude Egypte werden de dieren bejaagd. Romeinen vingen de dieren levend zodat ze deze konden gebruiken voor het vechten in de arena.

LascauxStier
Rotstekening van Lascaux: een oeros.
De broers Heck hebben geprobeerd de oeros terug te fokken in de jaren twintig en dertig, het resultaat is het Heckrund. Dit rund lijkt waarschijnlijk minder op de oeros dan het huidige Spaanse vechtrund. Dit Spaanse ras zou het meest op de oeros lijken door de vachtkleur en de stand van de horens. Inmiddels zijn er nieuwe pogingen gedaan om de oeros terug te fokken, waardoor inmiddels ook het Taurosrund bekend is.

Heckrund1
Heckrund
050521 1913 Salamanca - Dehesa - Toros de lidia T91
Salamanca, Spaans vechtrund

Tauros bull Manolo
Taurusrund

Rund en de mens van prehistorie tot nu

Het rund oftewel Bos taurus is de gedomesticeerd vorm van de oeros. Ruim 10.000 jaar geleden is het rund gedomesticeerd in het Midden-Oosten. In Drenthe vinden we de gedomesticeerde koe voor het eerst bij de hunebedbouwers. Het rund leverde meer op dan vlees, ook melk, leer en trekkracht. De koe was een van de belangrijkste producenten van voedsel, vandaar dat we dit dier vaak terug zien bij rituelen. De vondsten van de tekening van os op Bronocice-pot en de hoorns van het Tempeltje van Bargeroosterveld tonen de bijzondere rol van runderen aan.

Bronocice drawn
Tekening van Bronocice-pot uit Polen van de Trechterbekercultuur met een kar met een os ervoor.
Wazazbronocic
Close-up van Bronocice-pot: een kar met een os ervoor.

 

Prehistorisch tempeltje gevonden in de omgeving van Emmen. De bovenkant lijkt op de hoorns van een oeros of rund.

Runderen waren een betaalmiddel vanaf het moment dat de mens akkerbouw en veeteelt beoefende (zo’n 10.000 jaar geleden) (DAVIES 2002). Nog steeds is dit gebruik te vinden in sommige delen van de wereld. Dat gebeurde ook met andere dieren zoals kamelen en geiten. Met dieren kan een vaste prijs worden vastgesteld.

Runderen leveren vlees op, maar het bloed, de ossenstaart, de lever, het hart en de nieren worden ook gebruikt. Runderen produceren melk, waarvan kaas, yoghurt, boter en andere zuivelproducten van worden gemaakt. Van de huiden wordt leer gemaakt, maar de huiden worden ook wel als decoratie gebruikt. Runderleer wordt gebruikt voor het maken van schoenen, kleding en banken. Sommige runderen worden gebruikt voor stierenvechten en rodeo.

Leathertools

Ossen waren in de prehistorie een belangrijke bron van kracht. Ook tegenwoordig worden ossen nog gebruikt om de akkers te ploegen, graan te malen, mensen of spullen te vervoeren en machines aan te drijven. Ossen hebben meer kracht en raken minder snel gewond dan paarden.

India.Mumbai.04
India Mumbai
Traditional Farming Methods and Equipments

Sixten

Op dit moment zijn er bijna 1.500.000.000 runderen op de wereld. Dat de runderen belangrijk zijn, is wel duidelijk.

Archeologisch onderzoek

In tegenstelling tot de geit of het schaap was bij de rund de voorouder wel in het wild te vinden in Nederland. Toch lijkt de domesticatie van ook de rund elders plaatsgevonden te hebben. Bij opgravingen wijzen de botten van runderen op oerossen. Archeozoölogen kijken naar de grootte van botten en de spieraanhechting om te kijken of zij te maken hebben met oerossen of runderen.

Bronnen

TIKHONOV, A., 2008. Bos primigenius. The IUCN Red List of Threatened Species 2008: e.T136721A4332142.

GRUBB, P. 2005. Artiodactyla. In: D.E. Wilson and D.M. Reeder (eds), Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), pp. 637-722. Johns Hopkins University Press, Baltimore, USA.

The Extinction Website. 2007. Bos primigenius primigenius. Available at: http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/aurochs.htm.

DAVIES, G. & J.H. BANK, 2002. A history of money: from ancient times to the present day. University of Wales Press.

Door Nadine Lemmers & Marlous Coers

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here