Alandrapakivi 2 - Hoge Veld, Norg
Alandrapakivi – Zwerfsteen van het Hoge veld bij Norg. Stenen die duizenden jaren in doorlatend zand liggen, verweren. Sommige mineralen lossen op door bodemzuren, andere verkleuren. Vooral zwerfstenen op en langs akkers zijn vaak sterk verweerd.

Toeval bestaat of bestaat niet, daar wordt wisselend over gedacht. Sinds afgelopen vrijdag weet ik dat toeval echt bestaat. Wat wil het geval?

In januari en februari gaf ik in het Hunebedcentrum in Borger een zwerfsteencursus voor beginners. Voor mensen dus die wel interesse hebben voor het fenomeen zwerfkei, maar die hun belangstelling (nog|) niet hebben omgezet in een liefhebberij.

Door middel van ‘een praatje en een plaatje’, zoals ik dat noem, neem ik de cursisten mee in de boeiende wereld van zwerfstenen. Wat zijn zwerfstenen, waar komen ze vandaan, hoe zijn ze hier verzeild geraakt en vooral, hoe oud die keien wel niet. Na de gebruikelijke pauze gaan we daadwerkelijk met zwerfstenen aan de slag. Men zit aan tafels, waarop een tableau is geplaatst met daarop een bergje kleine stenen.

Zwerstenen in veld Hoge Veld Norg
Zwerfstenen op een akker op het Hoge Veld bij Norg. Nog steeds zijn op sommige akkers in het Hondsruggebied veel zwerfkeien te zien. Vergeleken met vroeger is dit echter een flauwe afspiegeling.

Rijp en groen ligt door elkaar, maar het zijn allemaal zwerfstenen die in de bodem van Drenthe voorkomen. De bedoeling van deze praktijksessies is dat men in onderling overleg probeert de opdrachten tot een goed einde te brengen. De ene keer moet men granieten en gneizen uit de hoop vissen of zandstenen, een andere opdracht gaat over zwerfstenen van vulkanische oorsprong. Zitten die er ook tussen? En wat zijn bijvoorbeeld porfieren? Dat soort vragen.

In de acht bijeenkomsten worden de belangrijkste gesteentegroepen behandeld. En omdat iedere steen of gesteentegroep een verhaal in zich draagt, is het belangrijk om dat zo nu en dan ook te vertellen. Kortom, het herkennen van zwerfstenen staat voorop, maar de geologisch context van zwerfstenen als graniet, gneis, basalt en kalksteen zijn interessant genoeg om nu en dan nader toe te lichten.

Zwerfstenen vind je buiten in zandverstuivingen, in groeves, maar vooral ook langs akkers. Vuurstenen en dichte zandstenen die van akkers afkomstig zijn, zijn nog makkelijk schoon te maken, maar korrelige gesteenten als graniet, gneis en gabbro zijn vuil als je ze opraapt maar blijven dat jammer genoeg ook na een flinke borstelbeurt onder de kraan. Vaak wil een nacht in bleekwater nog wel eens helpen. Toch zijn dit wel de stenen die veel beginnende stenenliefhebbers oprapen. Hoe herken je daaronder steensoorten, laat staan gidsgesteenten?

Alandrapakivi 2 - Hoge Veld, Norg
Alandrapakivi – Zwerfsteen van het Hoge veld bij Norg.
Stenen die duizenden jaren in doorlatend zand liggen, verweren. Sommige mineralen lossen op door bodemzuren, andere verkleuren. Vooral zwerfstenen op en langs akkers zijn vaak sterk verweerd.

Om ook die minder mooie zwerfstenen bij de praktijkoefeningen te betrekken, had ik het plan opgevat om daarvan een aantal te verzamelen. Dan leert men in de praktijk het verschil tussen een verweerde en een niet verweerde steen van dezelfde soort.

Akkerstenen zijn gelukkig niet overal verdwenen, maar het worden er elk jaar minder. Op het Hoge Veld tussen Bunne en Norg zag ik op een grote kale akker vrij veel zwerfkeien liggen. Ook langs de randen had de boer bij de afgelopen oogst op verschillende plaatsen kleine en grote zwerfkeien gestort. Door het weer van de afgelopen winter waren de keien redelijk schoon geregend, waardoor het verzamelen niet veel moeite kostte.

Zwerfkeien langs akkerranden
Boeren storten bij het oogsten van hun gewassen opgerooide zwerfkeien vaak op hopen langs de akkerranden.

Het Hoge Veld is een vlakke bult in het landschap. Het gebied is onderdeel van de Zeijenrug (Hondsruggebied) in Oost-Drenthe en steekt enigszins koepelvormig boven de omgeving uit. De zwerfstenen in het Hondsruggebied zijn anders van samenstelling dan die meer westelijk in Drenthe. Er zijn vooral veel granieten en gneizen te vinden, samen met heel veel roodachtige rapakivi´s. Rapakivi´s zijn granietachtige zwerfstenen die afkomstig zijn uit het noorden van de Oostzee en Zuidwest-Finland. De bodem van het Hondsruggebied in Oost-Drenthe heeft daar patent op. Op de zandruggen zijn ze in een grote verscheidenheid op te rapen.

Tussen al die stenen komen zo nu en dan ook soorten voor die zeldzaam zijn of het betreffen stenen die nog maar kortgeleden ontdekt zijn. Van een flink aantal zwerfstenen kennen we de herkomst in Scandinavië. Dat noemen we gidsgesteenten. Zo´n kei, als je die vindt, leidt je a.h.w. naar het brongebied in Zweden of Finland.

Brongebied Sorselegranieten
De rode stippen op de kaart geven het brongebied van de Sorselegranieten aan.

Het is nog maar enkele jaren geleden dat zwerfsteenliefhebbers uit het verre Zweeds Lapland, in de buurt van de plaats Sorsele, uit rivierbeddingen stenen hebben meegenomen, die interessant genoeg waren om ze nader te bestuderen. Deze Sorselegranieten bleken voldoende kenmerken te bezitten om een goed gidsgesteente te vormen. Alleen, zwerfstenen ervan waren in het Hondsruggebied nog niet gevonden. Maar ook hier geldt het spreekwoord, als één schaap over de dam is, volgen er meer. Zwerfstenen van Sorselegraniet zijn inmiddels op verschillende plaatsen gevonden, met de Hondsrug voorop. Van de overige ruggen in het Hondsruggebied waren ze tot dusver nog niet bekend, maar dat is een kwestie van tijd.

Sorselegraniet, gepolijst - Sorsele, Zweden
Sorselegraniet, gepolijste rolsteen uit de Skelefteälven bij Sorsele, in Noord-Zweden
Sorselegraniet, roserood type - Valthe
Sorselegraniet, roserood type – Zwerfsteen van Valthe (Dr.)
Sorselegraniet, grijs type, gepolijst - Exloo
Sorselegraniet, grijs type – Zwerfsteen van Exloo (Dr.)

Afgelopen vrijdag vond ik op een akker op het Hoge Veld een zwerfkei die mij aan Sorselegraniet deed denken, maar van een type die behoorlijk van het ‘standaardmodel’ afweek. Ik besloot de kei mee te nemen voor nader onderzoek.

Thuis gekomen bracht ik de meegenomen keien eerst naar de berging om ze op een later moment schoon te borstelen. Even later zat ik achter de computer  mijn mailbox te controleren. Een van de mails was een bericht van een kennis uit Doorn die een paar jaren terug in Noord-Zweden Sorselegranieten had verzameld en gefotografeerd. Aangezien ik op de Hondsrug inmiddels enige tientallen van die granieten had verzameld, stuurde hij mij in die mail een tweetal foto´s van Sorseleporfieren. Die had je namelijk ook. Op de foto´s waren stenen te zien die uit een rivierbedding kwamen; mooi afgerond en nat, dus goed duidelijk. Toen ik de foto´s wat beter bekeek, kreeg ik een kleine schok. Was dat niet het type Sorselegraniet dat ik nog geen uur eerder op het Hoge Veld had opgeraapt?

Sorsele granietporfier - Hoge veld, Norg
Sorsele granietporfier – Zwerfsteen van het Hoge Veld, bij Norg
De steen heeft een duidelijke porfierische structuur met relatief veel rondachtige veldspaateerstelingen. De grondmassa is fijnkorrelig en bestaat uit een mengsel van kaliveldspaat, plagioklaas, kwarts en donkere mineralen.

Naar beneden gerend en de kei nog eens goed bekeken. Warempel, hoewel nog redelijk vuil, zag ik met de loep toch zoveel dat het vermoeden van een Sorsele granietporfier bewaarheid werd. Anders gezegd, ik had geen Sorselegraniet, maar een Sorsele granietporfier gevonden. De steen is bruiner dan die op de foto´s, maar sinds we weten dat de kleurvariatie onder Sorselegranieten onwijs groot is, is deze kleurafwijking niet vreemd.

Sorselegranietporfier, detail 2 - Hoge Veld, Norg
Sorsele granietporfier – Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg.
De grondmassa bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van voornamelijk kaliveldspaat en kwarts. Deze mineralen zijn op een innige wijze met elkaar vergroeid. Opvallend is ook dat de grotere veldspaateerstelingen soms omgeven zijn door een smalle zoom met zeer fijne kwarts-veldspaatvergroeiingen.

Bij zo’n gebeurtenis als dit vraag je je af, is dit toeval is of zijn hier hogere machten aan het werk? Ik hou het op toeval.

 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.