Door Eric Duiverman en Nadine Lemmers

Ziektes zijn van alle dag. Een goede gezondheid is een groot goed. Voorkomen is vaak beter dan genezen, dat is nu zo maar was zeker zo in de oudheid.

Preventie

Preventieve gezondheidszorg werd in de oudheid bedreven door medicijnmannen. Veel van de ziekten die ook nu nog een rol spelen waren toen al bekend; maagklachten, diarree, luchtweg en longziekten, reumatische klachten en menstruatiestoornissen. Andere ziektes werden pas later bekend, denk bijvoorbeeld aan pokken en gele koorts bij indianen na de komst van de Spanjaarden. Primitieve volken verbrandden uitwerpselen en zorgden ervoor dat het water uit de rivier schoon bleef door afval stroomafwaarts te lozen. Men zorgde op deze manier ervoor dat de rivier niet behekst werd en dat boze riviergoden daardoor gunstig gestemd werden.

gezondheidszorg; van prehistorie tot nu
18e-eeuws schilderij met als onderschrift: Spanjaard plus indiaan geeft mesties.
‘Primitieve’ volken

‘Primitieve” volken kenden methoden om ziektes te voorkomen maar wanneer deze geïntroduceerd werden is niet bekend. Lang voor de koloniale tijd kenden sommige stammen in Afrika een soort inenting tegen pokken; zij spoten vloeistof uit blaasjes van pokken onder de huid in. Doel was een milde vorm van pokken uit te lokken die bescherming zou bieden tegen ernstige pokken. Zij wisten namelijk dat iemand die pokken gehad had en beter geworden was pokken nooit voor een tweede keer zou krijgen!

gezondheidszorg; van prehistorie tot nu
Een man van de Huli-stam (Tari Hooglanden).
Oudheid

In sommige delen van Azië werden reeds in de oudheid huidschilfers van pokkenblaasjes in water opgelost en ingespoten en in China werden schilfers tot poeder vermalen om in de neus te worden geblazen. In de 11e eeuw werd in China kleding van mensen die pokken gehad hadden gedragen om het krijgen van pokken te voorkomen. Ook werden huidschilfers van koeien die koepokken gehad hadden onderhuids ingespoten. In sommige opzichten was de zieke of gewonde primitieve mens beter af dan de zieke in een meer ‘ontwikkelde civilisatie’ waar de zieke vaak werd geïsoleerd in een aparte hut met minder kans om infecties op te lopen of te verspreiden. In de ‘ontwikkelde civilisatie’ werden mensen juist geconcentreerd verzameld waardoor er meer kans was op infectie. Denk hierbij aan de vele infecties in middeleeuwse ziekenhuizen en de vreselijke ‘gangreen’ wonden tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog en de 1e Wereldoorlog.

In het oude Egypte werden huizen van de gegoede burgerij langs de Nijl stroomopwaarts van de stad gebouwd. Stroomafwaarts was het water verontreinigd door al het afval van Cairo. In de tijden dat in Nederland het Trechterbekervolk leefde waren er in het “ontwikkelde” Egypte veel epidemieën. Ziekten die beschreven werden zijn: arteriosclerose, schistosomiasis, trachomen, malaria, nachtblindheid, cataract, artritis, jicht, pokken, pest, lepra, gonorroe (syfilis niet), nier- en blaasstenen, ovarium- en bot-tumoren, levercirrose. Men kende toen ook een uitgebreide Farmacopee (boek met medicinale recepten) met daarin lokale en ook geïmporteerde medicijnen.

gezondheidszorg; van prehistorie tot nu 4
Medische instrumenten.
Trepanaties, gevonden in de Trechterbeker-tijd, werden niet uitgevoerd in het oude Egypte. Wel was chirurgie tamelijk ver ontwikkeld. Er waren verschillende messen voor verschillende ingrepen beschikbaar. Tegenwoordig worden oppervlakkige huidwonden “geplakt met Steristrips®”, de Egyptenaren hadden een soort plakband gemaakt van met gum geïmpregneerde linnen stroken die gebruikt werden als “zwaluwstaartjes”. In die tijd werden, niet verwonderlijk, veel secundaire infecties beschreven.
Ook tandheelkunde werd bedreven. Er was veel cariës, wortelabcessen kwamen vaak voor, en ook zijn een soort beugels beschreven.

Specifieke vrouwenziektes kregen veel aandacht. Er is zelfs een zwangerschapstest beschreven: “De vrouw plast over een mengsel van granen, gerst en dadels; als alle granen ontspruiten dan is de vrouw zwanger, als alleen tarwe groeit dan is het een jongen, als alleen gerst groeit een meisje”. Wellicht speelden zwangerschapshormonen een rol bij deze test?

Preventieve geneeskunde bestond in de 1e eeuw v. Chr. in Rome uit vooral sanitaire maatregelen. In Rome was een stadsriolering die via het Cloaca Maxima uitmondde in de Tiber. Of alle sanitair ook beschikbaar was voor alle mensen is twijfelachtig.

gezondheidszorg; van prehistorie tot nu 5
Oud-Romeins openbaar toilet.
Middeleeuwen

De geneeskunde in de Arabische wereld van 500-1000 stond op voor die tijd zeer hoog niveau. De ‘Materia Medica’ was een standaard werk. Veel klinische observaties over ziekten werden uitvoerig beschreven. Zo stelden zij vast dat tuberculose een overdraagbare ziekte was. Voor scabiës, pericarditis, mediastinale abcessen etc. waren reeds behandelingen bekend. Er waren uitstekende ziekenhuizen, maar zoals meestal in de oudheid waren ziektes een straf van Allah voor gepleegde zonden.
Preventieve gezondheidszorg stond, in de tijd voordat de Spanjaarden Latijns- en Midden-Amerika veroverden, bij de Indianen op een zeer hoog niveau. In de 16e eeuw hadden de Azteken in hun steden reeds riolering, zij kenden openbare toiletten (incl. privacy) in iedere straat, men had de plicht het eigen district schoon te houden. Epidemieën waren niet bekend tot de komst van de Spanjaarden!

Azteken
Azteken.
In Europa was er in 15e-16e eeuw een afname van lepra en cholera maar een toename van syfilis, gonorroe, tyfus, difterie, mazelen, pokken en scabiës. Met de volksgezondheid was het vooral bij het ‘lagere volk’ niet altijd even goed gesteld.

Nieuwe Tijd

In de Gouden Eeuw (17e eeuw) werden in ons land veel medische “ontdekkingen” gedaan. Van Helmholt (1577-1644) beschreef koorts als een reactie van het lichaam op iets van buiten en niet als het gevolg van een disbalans tussen verschillende lichaamssappen. Aderlaten werd als vorm van behandeling verworpen. Sylvius (1614-1672) introduceerde laboratoriumonderzoek om een ziekte aan te tonen en gaf klinisch onderwijs aan studenten aan het bed van de patiënt.

Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723), uitvinder van de microscoop, ontdekte o.a. zaadcellen onder zijn primitieve microscoop. In die tijd waren er twee theorieën over het ontstaan van nieuw leven: de preformatie theorie (alles is compleet aanwezig vanaf het begin en moet alleen maar groeien) en de epi genesis theorie (het embryo moet zich ontwikkelen en daarna groeien). Kennis en inzicht in bijvoorbeeld de bloedcirculatie, ademhaling, rol van klieren en zenuwstelsel nam enorm toe. Epidemieën van pest, mazelen, pokken, roodvonk, waterpokken, difterie en allerlei koortsende ziekten troffen vooral kinderen. Congenitale syfilis, gonorroe, schurft en rachitis werden beschouwd als “erfelijk”. Middenoorontsteking kwam zo vaak voor dat het als normaal beschouwd werd. Voor volwassenen was het vaak niet veel beter dan voor kinderen.

Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Natuurkundige te Delft Rijksmuseum SK-A-957
Anthonie van Leeuwenhoek (1632-1723). Natuurkundige te Delft.
Jenner (1749-1823) ontdekte een veiligere vaccinatie tegen pokken door in te enten met vloeistof uit koepokkenblaasjes. Dit bleek effectief en veel veiliger dan inenten met serum van pokken patiënten.

Edward Jenner vaccinating his young child
Poster uit de laat negentiende eeuw, voorstellende Edward Jenner die zijn jonge kind vaccineert.
In de 19e en 20e eeuw zijn grote stappen gezet met betrekking tot diagnostiek en behandeling van infectieziekten, immunologie, erfelijkheid/genetica, etc. Deze ontwikkelingen lijken op het moment steeds sneller te gaan. De rol welke de genetica speelt bij gezondheid van het individu blijkt zeer belangrijk. De invloed welke de omgeving heeft op de erfelijkheid van het individu (epi genetica) wordt steeds duidelijker. Stamcelonderzoek en behandeling heeft de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen.

Conclusie

De grote ontwikkelingen hebben ons gebracht aan de grenzen van het kunnen waarbij we ons regelmatig de vraag moeten stellen of alles wat kan ook moet. Medische ethiek speelt daarbij een grote rol.

Vorig artikelMessenschede Ötzi
Volgend artikelSteentijd op La Palma

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.