Tot het geslacht berk (Betula) behoren bijna 20 soorten bomen. Berken zijn te vinden op het noordelijk halfrond en kunnen goed tegen de kou (winterhard). Op IJsland en Groenland is de enige boom: de berk. In Nederland zijn twee soorten na de ijstijden te vinden: zachte berk (Betula pubescens) en ruwe berk (Betula pendula). De oudste stuifmeelvondsten van de berk (dwergberk of Betula nana) komen uit de laatste IJstijd en zijn uit 13.500 jaar v.Chr.; de oudste gevonden zaden van de zachte berk zijn 10.000 jaar oud en van de ruwe berk 7.500 jaar. 

Uniek is dat in bepaalde gebieden in het hoge noorden van Europa de berk de enige boom is. De berk groeit vaak in moerassige gebieden, maar stelt niet veel eisen en komt dus overal wel voor. In het hoge noorden van Europa groeit de berk meer als een soort struik dichtbij de grond, de dwergberk groeit als één van de laatste bomen in de koudste gebieden.

Dwergberk of Betula nana.
Dwergberk of Betula nana.

De boom

De ruwe en de zachte berk zijn inheems in Nederland.  Opvallend voor de berk is de witte kleur van de bast met daarop de horizontale banden die afbladderen. De kleur van de bast kan ook bruin of rood zijn. Bij de berk is de buitenste laag van de schors zich continu aan het vernieuwen waarbij repen loslaten.

De boom bloeit met mannelijke gele hangende katjes en de stuifmeel wordt verspreidt door de wind. De berk heeft als vrucht een nootje. Door een sterke sapstroming kan de berk alleen gesnoeid worden in de herfst en de winter.

Ruwe berk.

Gebruik door de tijd

De schors bevat betuline en kan hierdoor goed bewaard blijven. In de prehistorie waren de mensen zich hier vast van bewust en maakten dakbedekking, kano’s en meer van de bast. Repen van de dunne schors zijn goed te gebruiken als tondel, ook bij vochtig weer. Uit de bast kan een soort prehistorische lijm worden gewonnen: berkenteer of berkenpek. In de prehistorie (ruim 48.000 jaar geleden) werd deze lijm gebruikt voor het schachten van vuurstenen werktuigen in hout. Berkenschors kan gebruikt worden voor dakbedekking en kano’s, maar er kunnen ook hoeden, jassen, beenbekleding, schoenen, tassen, doosjes en mandjes van berkenbast worden gemaakt. De bladeren van de berk kunnen gebruikt worden als verfstof voor wol. De takken van de berk kunnen worden gebruikt om bezems van te maken. Tussen 1000 en 1500 wordt berkenbast in Rusland gebruikt om berkenbastteksten op te schrijven. Het berkenhout is licht gekleurd tot wit en wordt tot vandaag de dag gebruikt als meubelhout, fineer en grondstof voor modelvliegtuigbouw. In Rusland en Scandinavie worden de takken gebruikt om de huid te slaan na sauna gebruik. De bomen zouden het composteren bevorderen en compost met berkenblad zou helpen bij uitgeputte grond. 

Hallein Keltenmuseum - Birkenrindenhut

Hoedje van berkenbast, graf 352, Keltenmuseum Hallein, zelfde soort hoed ook bekend uit Hochdorf Koningsgraf. Wolfgang Sauber [CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)].

Berkenbast en hunebedden?

Een bijzondere ontdekking is gedaan in Denemarken. Bij het restaureren van een hunebed vonden de archeologen laagjes berkenbast in de grafheuvel die over het hunebed heen lag. Het bleek een soort van drainagesysteem te zijn. Regenwater dat op de grafheuvel viel werd via de laagjes berkenbast naar de zijkant van de heuvel geleid. Hierdoor bleef de kamer in het hunebed droog.

Collecting of birch sap
Aftappen van berkensap. R adept [CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)].

Eetbaar? Drinkbaar?

Van mei tot april (met name voorjaar) kan sap worden getapt en dit berkensap kan zo gedronken worden. Van het berkensap kan ook siroop worden gekookt en wijn worden gemaakt. Het sap kan als zoetstof worden gebruikt in plaats van suiker en honing en wordt verwerkt in berkenwater. De smaak is waterig zoet. De binnenste laag van het cambium van de schors kan worden gegeten als groente en ingredient in stoofpot. De laag kan worden afgeschraapt en in hele dunne repen gesneden zoals ook vroeger werd gedaan
(FLEISCHHAUER, ET.AL., 2017, pp. 93).

In april kunnen de jonge bladeren worden geplukt voor salades, als kruid op broodje kaas of als gekookte groente. Bladeren in april en mei kunnen worden gedroogd en gebruikt als thee, mengsel in tabak, milde smaakmaker of vermalen als aanmengmeel (FLEISCHHAUER, ET.AL., 2017, pp. 93). De smaak is neutraal.

Bloemen in april en mei kunnen worden vermalen als aanmengmeel of worden verwerkt in een chutney
(FLEISCHHAUER, ET.AL., 2017, pp. 93). De smaak is meelachtig-straf.

Geneeskrachtige werking?

In de ruwe berk zijn de volgende inhoudsstoffen te vinden: 3 procent flavonoiden in gedroogde bladeren, looistoffen, etherische olien, bitterstoffen, vitamine C, hars, saponinen, flavonoiden (FLEISCHHAUER, ET.AL., 2017, pp. 93).

Voor het bevorderen van vochtafvoer en hulp bij nier- en blaasontsteking helpt het drinken van de thee van het blad helpen
(FLEISCHHAUER, ET.AL., 2017, pp. 93). Het aanbrengen van een afkooksel van berkenbast op de huid zou helpen bij huidziektes.
In de 12e eeuw werd de wondhelende werking van berkenbloemen beschreven.

Berkensap zou zuiverend werken en een medicijn zijn, maar wetenschappelijk bewijs ontbreekt. Het sap zou o.a. als een zuiverend middel werken en zou een medicijn zijn wat artritis doet genezen. Het wordt i.v.m. de bloedzuiverende werking voorgeschreven bij jicht, te hoog urinezuurgehalte in het bloed, artrose en artritis, ischias, reinigingskuren, gezwollen en ontstoken lymfeklieren, eczeem, dauwworm, acne en chronische huiduitslag. Berkenwater werd (en wordt ook nu wel) gebruikt als haargroeimiddel, maar dit is niet wetenschappelijk bewezen. Berkenwater zou preventief werken tegen nier- en blaasstenen.

Berkenblad wordt door fytologen voorgeschreven bij de onderstaande indicaties:
– oedeem, lymfoedeem, dikke enkels;
– oedeem door spataderen;
– preventie van nier- en blaasstenen;
– preventie van blaasontsteking;
– nierbekkenontsteking;
– urinewegontsteking.
Hoe effectief bovenstaande problemen bestreden worden met berkenblad is niet duidelijk, wetenschappelijke onderbouwing van de behandelingen is er niet.

Bronnen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Berk

FLEISCHHAUER, S.G., ET.AL., 2017. Eetbare Wilde Planten. Schildpad Boeken, Workum.

Teksten: Eric Duiverman & Nadine Lemmers

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.