Zwerfstenen horen bij het Drentse landschap. We komen ze in gestapelde vorm groot en massief tegen in hunebedden. Ook als losse steen zijn ze alom aanwezig. Een goede manier om dit laatste te zien biedt het centrum van Borger. Bij de reconstructie van het centrum zijn in de openbare ruimte in het dorp tal van grote ‘hunebedkeien’ neergelegd. Bij binnenkomst van het dorp zijn ze niet te missen.

granaat1
Zwerfstenen in het centrum van Borger

Bij zwerfstenen denk je al snel aan ijstijden, Scandinavië en graniet. Klopt helemaal. De meeste grote keien voldoen hieraan; in de voorlaatste ijstijd op transport gegaan uit Zweden met wat wel genoemd wordt de grootste transportonderneming aller tijden, het landijs.eel grote zwerfstenen zijn van graniet. Ook gneis komt veel voor. Toch zien we ook andere steensoorten. Sommige daarvan zijn net als graniet en gneis algemeen te vinden, andere zijn zeldzamer. Over zo’n zeldzame steen gaat dit verhaal. Het betreft een sombere, zwartachtige steen met grote roodachtige ‘pitten’. De steen heeft na veel inspanning een plaats gekregen naast de ingang van het Kenniscentrum bij het Hunebedcentrum.

granaat2
De grote granaatamfiboliet van Oranje in Drenthe

De kei is hoekig afgerond en is ca. 50 cm. Gevonden werd hij tijdens een zondagse vogelexcursie naar de voormalige vloeivelden van de aardappelmeelfabriek in het Drentse Oranje. Harrie Wolters van het Hunebedcentrum ontdekte de steen, want behalve zwart vormden centimeters grote kristallen van roodachtige granaat de eigenlijke ‘eye-catchers’. Een dergelijk fraaie kei verdient een betere plaats dacht Wolters.

De volgende dag hebben we de steen opgehaald. Dat ging niet van een leien dakje. Zwarte stenen zijn meestal loodzwaar, veel zwaarder dan graniet. Bovendien lag de steen ongelukkig halverwege een bult met andere grote keien. Na enig overleg gevolgd door wat hulpeloos gespartel lag de kei uiteindelijk onderaan de bult. Met behulp van een steekkarretje kregen we de steen achter en na enige tijd ook in de auto.

granaat3
De hoop keien waaruit de granaatamfiboliet te voorschijn kwam.

Toen de kei op de bult lag zagen we dat groenalgen voor een deel bezit van het steenoppervlak hadden genomen. Schoongespoten toont de kei echter zijn ware gezicht. In een zwartwit, fijngestreepte omgeving liggen tientallen rode granaten. Centimeters groot. Van granaat bestaan talrijke (kleur)varianten. In zwerfstenen komen alleen de bruinrode (almandien) en de violetrose (pyroop) soort voor, echter meest in de vorm van kleine korrels of vlekjes. In deze zwarte zwerfkei meten de grootste granaten bijna vier centimeter! Dat is zeldzaam. De steen zelf is dat trouwens ook.

granaat4
De amfiboliet bevat naast opvallende porfyroblasten van granaat in de grondmassa nog veel meer rode granaat.

Granaatamfiboliet
Denken we de grote granaten uit de steen weg, dan blijft een betrekkelijk fijnkorrelige matrix over, met hier en daar wat grovere partijen. Deze matrix bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van zwarte, witte, groenachtige en rode bestanddelen. De mineraalkorrels zijn zo gerangschikt dat de steen van enige afstand een zwak ‘gelaagde’ indruk maakt. In dit geval, de steen is van metamorfe oorsprong, spreken we niet van gelaagdheid maar van gestreeptheid. Echte gelaagdheid, zoals in zandstenen, is in metamorfe gesteenten niet aanwezig. Dat die indruk gewekt wordt, komt doordat de samenstellende mineralen op grote diepte in de aardkorst door extreme omstandigheden van druk en temperatuur kleine, dunne pannenkoekjes vormen die elkaar als dakpannen bedekken. In gneizen komt deze gestreepte structuur duidelijker tot uitdrukking.

granaat5
Hoornblendegneis – Borger. De mineralen in gneis zijn door druk in de aardkorst parallel aan elkaar gerangschikt, waardoor een streperig uiterlijk is ontstaan. Dit is een kenmerk van veel metamorfe gesteenten. Het doet aan gelaagdheid denken, maar heeft met echte gelaagdheid zoals in zand of zandsteen niets te maken.
granaat6
De buitenzijde van de granaatamfiboliet toont een vaag zichtbare streperigheid. Dit is niet ongewoon bij dit soort hogedruk metamorfieten.

De spaarzame groenachtige delen in het gesteente vormen tot 5cm grote, rondachtige vlekken. Tegen de zwarte omgeving steken ze enigszins af. De vlekken bestaan uit een korrelig mengsel van groene hoornblende, plagioklaas en veel zwarte glimmer. De vlekken zijn omgeven door een smalle zwarte zoom van biotietglimmer. Het overgrote deel van het gesteente bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van zwarte biotiet, veel zwarte hoornblende, witte (plagioklaas)veldspaat met daar doorheen gemengd ontelbare kleine korreltjes rode granaat. Deze samenstelling maakt duidelijk dat we met een granaat-amfiboliet te maken hebben, met als bijzonderheid tientallen erg grote granaatkristallen.

granaat7
In het gesteente zijn grote, groenachtige vlekken aanwezig, omgeven door een smalle zoom van zwarte biotietglimmer.De vlek op de foto is ruim 5 cm. Foto 008 De vlekken zijn opgebouwd uit een fijnkorrelig mengsel van groene hoornblende, plagioklaas en biotiet. Granaat ontbreekt.
granaat8
De grondmassa van het gesteente, opzij en tussen de grote granaatkristallen bevat zeer veel kleine granaatkristalletjes.

Deze grote granaatkristallen verlenen de steen een typisch porfierisch karakter, alleen noemen we dit bij metamorfe gesteenten anders, nl. porfyroblastisch. De grote granaatkristallen zijn onder invloed van zeer hoge druk en een sterk verhoogde temperatuur heel langzaam ontstaan en gegroeid, terwijl het gesteente in vaste toestand verkeerde. Mineralen kunnen in de aardkorst bestaan bij een bepaalde druk- en temperatuurverhouding. Daarbinnen zijn ze stabiel. Veranderen druk en/of temperatuur, dan vallen mineralen in hun samenstellende bouwstenen uiteen. Deze bouwstenen vormen onder veranderende omstandigheden nieuwe combinaties, dus nieuwe mineralen. De grote granaten in het gesteente geven aan dat deze granaatamfiboliet onder zeer hoge druk op tenminste twintig kilometer diepte in de aardkorst moet zijn gevormd.

granaat9
Op enkele plaatsen vormen de porfyroblasten van granaat (waarschijnlijk almandien) clusters.
granaata
Porfyroblast van (almandien)granaat.

granaatb

Grote vraag blijft waar de steen vandaan komt. Zweden is namelijk groot. Granaatamfibolieten komen plaatselijk in heel Zweden voor. Echter, vergelijkbare granaatamfibolieten zijn vooral bekend uit het zuidwesten van Zweden, waar dit gesteente een uitgestrekte zone vormt met verschillende voorkomens, vergezeld van andere hogedrukgesteenten. Het zwerfsteengezelschap bij Oranje in West-Drenthe is Westbaltisch van karakter. Dit betekent dat het merendeel van de zwerfstenen afkomstig is uit Zuid-Zweden, de zuidelijke Oostzee, inclusief het Deense eiland Bornholm. Dat de granaatamfiboliet afkomstig is uit Zuidwest-Zweden, wordt hierdoor een stuk waarschijnlijker.

Tekening kaart Scandinavië. De rode stippen op de kaart geven aan waar de granaatamfiboliet hoogstwaarschijnlijk vandaan komt.

granaatc

Harry Huisman

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.