Het maken en gebruiken van vuur kan gezien worden als één van de belangrijkste uitvindingen van de mens, maar ook als één van de eerste uitvindingen. Vuur is een warmtebron en een lichtbron, maar het wordt ook gebruikt voor het bereiden en/of bewaren van eten en drinken. Vuur wordt gebruikt als gereedschap om houten stammen uit te hollen (denk aan de kano van Pesse), als manier om akkers aan te leggen (afbranden van bos) en als bron voor de grondstoffen (as en houtskool). Ook kon vuur een rol spelen om sommige dieren af te schrikken, maar er zijn ook juist dieren die worden aangetrokken tot vuur.


Toen de eerste mensachtige vuur kon maken was dit een belangrijk en bijzonder iets. Maar vuur maken is niet gemakkelijk! Veel oefenen en goede voorbereiding zijn heel belangrijk. Er zijn verschillende manieren van vuur maken: vuur slaan met vuursteen en vuur maken door wrijving.

Vuur slaan oftewel percussie

In de steentijd (en ook later) werd gebruik gemaakt van vuursteen om vuur te maken, de naam van deze steen geeft ook al aan dat deze uitermate geschikt is om vuur te maken. Er zijn drie manieren om vuur te slaan:
1. Met markasiet of pyriet (vanaf de steentijd);
2. Met een vuurslag (mogelijk vanaf de ijzertijd, zeker vanaf de Romeinse tijd);
3. Met een firesteel (vanaf 1905).
Hieronder zullen we de technieken een voor een bespreken.

Vuur slaan met vuursteen met markasiet oftewel percussie

Vonken maken met behulp van markasiet en vuursteen

Voor het vuur slaan met vuursteen heb je een aantal zaken nodig de vonk, de tondel en brandstof. Er zijn verschillende manieren van vuur maken met vuursteen.
De oudste manier is vuur maken met markasiet en vuursteen. Door de stenen tegen elkaar aan te slaan, ontstaat een vonk. Deze techniek is zeker gebruikt tot aan de ijzertijd. Archeologische bewijzen voor deze techniek zijn er al vanaf de steentijd. Zo worden er in de hunebedden stukken markasiet gevonden naast stukken vuurstenen. De vuurstenen vertonen sporen van markasiet en de markasiet vertoont sporen van de vuursteen. Markasiet bestaat uit ijzer en zwavel en is hierdoor geschikt voor het maken van vuur.
Je schraapt of slaat met de rand van de scherpe vuursteen langs de markasiet en er komen vonken vrij. Deze techniek is lastig, omdat het aantal vonken niet zo groot is. De vonken moet worden opgevangen in tondel (bijvoorbeeld verkoold linnen). De tondel gaat gloeien en soms roken. Pak het tondel in met riet, hooi of ander gemakkelijk brandbaar materiaal en blaas langzaam en rustig. Doe dit staand op neushoogte en op goede afstand tot je gezicht. Binnen de kortste keren vat het geheel vlam.

Voor de veiligheid leg ik de tondel op leer of een stukje berkenbast. Zo kan ik het tondel gemakkelijk oppakken en inpakken in brandbaar materiaal.

In onderstaande filmpje is te zien hoe vuur gemaakt wordt met behulp van markasiet:

Vuur slaan met vuursteen met vuurslag oftewel percussie

Vanaf de ijzertijd kan de mens echte grote stukken ijzer gebruiken voor het maken van vuur. De mensen smeden zogeheten vuurslag om het maken van vonken gemakkelijk te maken doordat je het vuurslag in je hand kunt houden. Deze techniek is binnen een aantal keren onder de knie te krijgen. Sla met het vuurslag langs een scherpe rand van een vuursteen. Sla met het vuurslag onder verschillende hoeken tegen de vuursteen. Slaan is eigenlijk niet de goede benaming: het vuurslag schraapt langs de vuursteen. Er verschijnen vonken. De vonken moet worden opgevangen in tondel (bijvoorbeeld verkoold linnen). De tondel gaat gloeien en soms roken. Pak het tondel in met riet, hooi of ander gemakkelijk brandbaar materiaal en blaas langzaam en rustig. Doe dit staand op neushoogte en op goede afstand tot je gezicht. Binnen de kortste keren vat het geheel vlam.

Voor de veiligheid leg ik het tondel op leer of een stukje berkenbast. Zo kan ik het tondel gemakkelijk oppakken en inpakken in brandbaar materiaal.

Voor meer informatie over tondel verwijs ik u naar het artikel ‘Tondel, tonder, tondelzwam, tondeldoos'(http://www.hunebednieuwscafe.nl/2016/10/tondel-tonder-tondelzwam-tondeldoos/).

Het maken van vuur gaat hetzelfde als bij markasiet, denk aan tondel, blazen en brandstof. Of in het noorden van Nederland het vuurslag in de ijzertijd al bekend was, lijkt niet erg waarschijnlijk (Historic Scotland 2014).

De vonken spatten af van het vuursteen waarlangs geslagen wordt met een vuurslag.

Vuurslagen zijn gedurende langere periode gebruikt, maar de vorm van deze vuurslagen veranderde per periode. Op de afbeelding zijn reproducties te zien van vuurslagen van Romeins tot en met de middeleeuwen.

Firesteels assorted
Reproducties van vuurslagen van Romeins tot Middeleeuws.
In onderstaande filmpje is te zien hoe vuur gemaakt wordt met behulp van een vuurslag:

Vuur slaan met vuursteen met firesteel oftewel percussie

In de moderne tijd gebruiken veel mensen een firesteel (staafje magnesium) om vuur te maken. Deze firesteel (bestaat uit ferrocerium) bestaan uit ijzer en cerium en deze zijn ontdekt in het 1903 door Oostenrijkse heer von Welsbach (VAN WEERT, 1995). Deze firesteel wordt vaak gebruikt bij survivaltechnieken en bushcraft. Met een vuursteen zijn hier mooie vonken te maken en is het dus weer gemakkelijker vonken te maken. Met de scherpe vuursteen schraap je langs de staaf naar beneden (naar het tondel). Er verschijnen vonken. De vonken moet worden opgevangen in tondel (bijvoorbeeld verkoold linnen). De tondel gaat gloeien en soms roken. Pak het tondel in met riet, hooi of ander gemakkelijk brandbaar materiaal en blaas langzaam en rustig. Doe dit staand op neushoogte en op goede afstand tot je gezicht. Binnen de kortste keren vat het geheel vlam.

In het Oertijdpark gebruiken we deze techniek voor de jongere kinderen die motorisch nog niet overweg kunnen met de vuurslag.

Voor de veiligheid leg ik het tondel op leer of een stukje berkenbast. Zo kan ik het tondel gemakkelijk oppakken en inpakken in brandbaar materiaal.

Vonken maken met behulp van een firesteel en vuursteen.

 

Met dank aan:
De filmpjes komen natuurlijk niet zomaar tot stand, daarom willen de we producent Sunshine Films bedanken. Maar ook de experts die uitleg geven: Nikky Kruithof, Nadine Vukkink en Sebastiaan Pelsmaeker.
Ook willen wij de ‘oermens’ bedanken die op de foto’s staat: Bertram Knoop.

Meer weten
Vuur maken blijft iets magisch. Met regelmaat bieden we workshops vuur maken aan in het Oertijdpark. Kijk op onze agenda op de website!
Wilt u een workshop vuur maken reserveren, neem contact op met onze afdeling Reserveringen.

Bronnen
Historic Scotland, [January 15, 2014], https://archaeologynewsnetwork.blogspot.nl/2014/01/earliest-use-of-steel-in-britain.html#BEOMsptpD25gmXeA.97.

VAN WEERT, A., ET.AL., 1995. The Legend of the Lighter. New York: Abbeville Press, p. 45.

Door: Sabine van Wijk, Yvonne Ording en Nadine Lemmers

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.