Regelmatig heeft u op het Hunebednieuwscafe artikelen kunnen lezen over bomen, struiken en planten. Op basis van deze kennis is een bomenwandeling gemaakt op het terrein van het Hunebedcentrum. In dit artikel leest u over deze wandeling. Hij is tevens te maken met gids.

Bomen, struiken en planten werden in de prehistorie gebruikt als grondstof, maar ook als medicijn of voedselbron. Tijdens de rondleiding ontdekt u welke bomen er staan op het terrein van het Hunebedcentrum, maar misschien nog interessanter is het verhaal achter deze bomen. De rondleiding start bij de prachtige leilindes van het Armenhuis die u vindt achter het terrein van het Hunebedcentrum langs de Bronnegerstraat: eerst een armenhuis, nu een museum.

Armenhoes met prachtige lindenbomen (Copyright Stichting Harm Tiesing).

Boom 1: Linde

De linde is een bijzondere boom. Helaas komen we deze boom tegenwoordig niet vaak meer tegen in zijn oorspronkelijke vorm. Bij het armenhuis staat een prachtige leilinde. We kennen daarnaast ook nog de etagelinde en knotlinde. Lindehout is een zachte houtsoort met fijne nerf. Het hout splintert nauwelijks waardoor deze houtsoort zeer geschikt is om te bewerken. In de prehistorie zijn er kano’s van gemaakt, en later ook klompen. Van de lindebast kan touw gemaakt worden, getwijnd en ongetwijnd. Het blad van de linde kan gegeten worden als groente of kruid. Lindebloesem is eetbaar en is bekend als theesoort. De linde is een medicinale boom. In de Griekse Oudheid werd de lindeboom al voor dit doel gebruikt. Lindeblad werd gebruikt als vocht afdrijvend middel. Azijn van de schors werd gebruikt bij huidirritaties. Lindehoutskool werd toegepast om rottingsproducten en toxinen van bacteriën mee te verdrijven, en maagdarminfecties, gistingsverschijnselen en maagzuur te behandelen. In de middeleeuwen werd lindebloesem toegepast bij buikkrampen en later werden de bladeren gebruikt bij de behandeling van mondzweertjes en puistjes. Tegenwoordig wordt lindebloesem of bast van de linde in de kruidengeneeskunde gebruikt voor veel verschillende aandoeningen, van griep, verkoudheid en koorts tot slapeloosheid en nervositeit. De vraag die dan op komt is hoe dit te verklaren is? Uitwendige toepassingen zijn mondspoeling bij slijmvliesontsteking en aften, heesheid en keelpijn en kompressen bij brandwonden, jeuk, insectenbeten en bevriezingswonden.

Lime tree
Linde

Boom 2: Jeneverbes

Vanaf de leilindes loopt u richting het grootste hunebed van Nederland. Op een kleine afstand van de lindes ziet u links jeneverbessen. De jeneverbes is een boom of struik met naalden. Deze conifeer is een van de weinige soorten die van nature voorkomt in Nederland. De jeneverbes is eigenlijk geen bes, maar het is een gedroogd, rijp katje dat groeit uit de bloem van de jeneverbesstruik of -boom. Het duurt 3 jaar voordat dit katje gerijpt en verkleurd is. Hoe zuidelijker de jeneverbessen groeien, hoe meer etherische oliën ze bevatten en hoe sterker de smaak. De beste komen uit Italië en Macedonië. Jeneverbessen zijn heel gezond door vitamine C en antioxidanten en hebben een gunstig effect op de stofwisseling. Toch moet u ze met mate eten. Niet alleen zijn ze intens van smaak, ook kunnen ze een prikkelende werking op de nieren hebben. De jeneverbes heeft zijn naam gegeven aan jenever, een typisch Nederlandse sterke drank, die behalve in ons land ook gemaakt wordt in België, in het noorden van Frankrijk en in Oost-Friesland. De basis van jenever is moutwijn waaraan jeneverbessen worden toegevoegd.

Zeegse - jeneverbes (2)
Jeneverbes

Boom 3: Eik

Voordat u het pad naar het hunebed neemt, ziet u rechts een prachtige eikenboom. De eik is een zeer bruikbare boom. Het hout is sterk, hard en toch goed te bewerken: ideaal bouwhout. De schors bevat looizuur en wordt veel gebruikt voor leerlooien. De eikels zijn geschikt als veevoer. Het mannetje van Willemstad is gemaakt van eikenhout. Eikels kunnen worden gebruikt als meel, koffie en thee nadat de looizuren onschadelijk zijn gemaakt. In tijden van schaarste werden van eikels eikeltjeskoffie gemaakt ter vervanging van echte koffie. Schors van de zomereik werd in het verleden gebruikt voor allerlei kwalen. Gemalen bast zou werkzaam zijn tegen aften en zweetvoeten. Eikelcacao en eikelkoffie werden in de volksgeneeskunde gebruikt bij buikloop, bloedarmoede, rachitis en huidaandoeningen. Indianen gebruikten het bij de behandeling van diarree, aambeien en wonden. Eik bevat veel looistoffen en is daarom minder geschikt om oraal in te nemen. Uitwendige toepassingen zijn er vele zoals bij mondslijmvliesontsteking, aften, zweertjes en andere mond- en keelklachten, maar ook tegen zweetvoeten en overmatige transpiratie, aambeien, anale kloven en fistels en huidirritatie, eczeem, doorliggen, winterhanden en -tenen, genitale infecties en menstruatieproblemen.

Zomereik Winterkampen Borkeld
Zomereik

Boom 4: Hulst

Bij het naderen van het hunebed zie je links van het pad een prachtige hulst. Hulst is een bijzondere boom die in de winter opvalt vanwege de groene bladeren en prachtige rode bessen. Sinds de Romeinen wordt de plant gebruikt om huizen te versieren. Uit de hulst kan gele kleurstof worden gewonnen. De topbladeren zonder stekels kunnen worden gebruikt als veevoer. Thee van hulstbladeren is gebruikt als koortsverlagend middel. Geroosterd zaad van de knalrode hulstvruchten werd vroeger gebruikt als koffievervanger. Bladeren kunnen worden gedroogd, verkruimeld en gemengd als onderdeel van de thee.

Hulst besjes Ilex aquifolium
Hulst

Boom 5: Taxus

Taxus staat vlakbij het hunebed, rechts van het pad. Taxus is naast de jeneverbes de enige inheemse conifeer. In de prehistorie zal de taxus veel zijn voorgekomen, maar inmiddels is de taxus zo goed als uitgestorven. Sinds de nieuwe steentijd lijkt het erop dat de mens de boom weg selecteerde en kapte. Het hout is waardevol door de buigzaamheid, taaiheid en dichtheid. In de prehistorie werd het gebruikt voor speren en bogen. Nu nog worden bogen van het hout gemaakt. De taxus is giftig voor de mens, maar ook voor dieren. De bessen zijn eetbaar, maar de pitten in de bessen zijn weer giftig. Eten van de bessen is dus af te raden. Bijzonder is dat de stof taxine uit de boom wordt gebruikt bij de behandeling van sommige vormen van borst- en eierstokkanker.

Taxus baccata01 by Line1
Taxus

Boom 6: Beuk

Loop richting de ingang van het hunebed en kijk rechts in de bosrand. U ziet een jonge beuk herkenbaar aan de gladde stam. De boom leeft in symbiose met een schimmel. De boom komt tegenwoordig veel voor in de vorm van een haag. Het hout wordt gebruikt voor vloeren, meubels en speelgoed. De boom is gevoelig voor houtworm en verkleuring. Het splintert niet. Jong beukenblad kan verwerkt worden in salade en zijn heerlijk. De beukennootjes zijn giftig, maar na drogen of roosteren vervliegt het cyanide. Bladeren zouden ontstekingsremmende werking hebben en kunnen worden gebruikt bij tandvleesproblemen en wondzweren. Het hout wordt tot houtskool gemaakt en als dat wordt ingenomen neemt het allerlei maaginhoud op, waardoor het werkt bij vergiftigingen wat wij nu kennen bij gebruik van Norit.

Grib skov
Beuk

Boom 7: Berk

Loop richting het terras vanaf het hunebed, daar staat een berkenboom met een andere boom los van de bosrand. De berk is te herkennen aan zijn witte bast met daarop horizontale banden. Van de takken van de berkenboom zijn bezems te maken. Uit de bast kan prehistorische lijm worden gemaakt: berkenteer. Met berkenschors kunnen daken worden gedekt en kano’s worden gemaakt, maar ook schoenen, doosjes en mandjes kunnen van berkenbast worden gemaakt. De fijne repen van bast kunnen ook een goed tondel zijn. Met de bladeren van de berk kan wol worden gekleurd. Bijzonder is dat berkenbast is gebruikt in Denemarken om de hunebedden waterdicht te maken. Uit de boom kan berkensap worden getapt en hier kan weer wijn van worden gemaakt. Het jonge blad kan worden gegeten in een salade, gekookt als groente of er kan thee van worden gezet. Berkensap zou een natuurlijk geneesmiddel bij gewrichtsontsteking en jicht zijn, zou gezwollen lymfeklieren doen slinken en zou effectief zijn bij acne, eczeem en andere huidaandoeningen. Berkenwater werd en wordt gebruikt als haargroeimiddel. Hoe effectief de werking is bij andere aandoeningen zoals nier- en blaasstenen, dikke enkels en spataderen is niet duidelijk.

 

Hankasalmi stream
Berk

Boom 8: Braam

Vanaf de berk loopt u naar het terras en in het bosje ziet u bramen. Bramen zijn lekker en voedzaam. Ze bevatten veel antioxidanten, stoffen die ontsteking tegen kunnen gaan. Ook zit er veel vitamine C in, wat infecties helpt voorkomen. Eten van veel groente en fruit helpt verschillende vormen van kanker voorkomen.  In bramen zitten anthocyaninen die insuline in het lichaam kunnen verhogen wat een gunstig effect heeft op te hoge bloedsuikerspiegels. Eten van bramen kan dus nuttig zijn bij diabetes.

Blackberry with fruits
Bramen

Boom 9: Klimop

Vanaf de braam loopt u richting de keientuin. Aan de rechterkant van het pad ziet u klimop. Deze plant klimt op tegen bomen en muren, maar kan ook een bodembedekker zijn. De klimop klimt met behulp van luchtwortels omhoog langs bomen en muren en is dus geen parasiet. Bomen gaan dus niet dood wanneer er klimop tegenaan groeit, maar kunnen wel, indien verzwakt, bezwijken door de flinke begroeiing. Vruchten en bladeren zijn giftig. Bladeren bevatten saponinen en van de klimop kan daarom zeep worden gemaakt. Yvonne Ording, een van onze medewerksters, maakte `zeep`van een aftreksel van klimopblad (een steelpan vol, gesneden), 3 minuten gekookt in 1 liter water. Met een deel van het aftreksel waste ze haar handen, vies gemaakt met vette roet. De handen werden door klimop weer schoon. Het is verboden klimop te verkopen als inwendig geneeskrachtig middel, als uitwendig middel mag het wel vrij verkocht worden. Uitwendige werking wordt geclaimd bij gewrichtsklachten, lichte brandwonden, kiespijnen luizen.

Ivy in Hyde Park
Klimop

Boom 10: Den

Vanaf de klimop loop je richting de Hunebedstraat, dus rechts. De grove den is sinds de middeleeuwen uitgestorven, maar nu inmiddels weer geïntroduceerd. Na de ijstijd was het de eerste boom in onze streken. Houtskoolvondsten maken duidelijk dat het hout al in de oude en midden steentijd werd gebruikt als brandstof. De oudste kano (de kano van Pesse) is gemaakt van dennenhout. In de bronstijd en ijzertijd zijn de stammen van de grove den gebruikt voor de aanleg van veenwegen. Dennenhout is wel bekend onder de naam grenen. De boom levert hars, teer en terpentijnolie. Dennenappels worden gebruikt om te decoreren. Van de naalden en toppen kan thee worden gemaakt, maar ook de binnenbast, gekookte jonge dennenappels en zaden zijn eetbaar. De Oude Grieken mengden naalden en knoppen met honing om dit als medicijn bij verkoudheid, slijmvorming, keelpijn, hoest, jicht en reuma te gebruiken. Huidige kruidengenezers claimen werkzaamheid bij ADHD, tegen schadelijke effecten van roken, bescherming tegen Uv-licht en bij menstruatiepijn. Er wordt zelfs beweerd dat suikerziekte erdoor kan worden genezen, iets wat verbazing wekt omdat suikerziekte een chronische ziekte is die altijd in ernst zal toenemen. Kruidengeneeskundigen passen grove den toe bij: chronische bronchitis, verkoudheid, droge hoest, neusbijholte ontsteking, keelpijn en amandelontsteking, vermoeidheid, lage bloeddruk, blaasontsteking en prostaatontsteking, griep en koorts, gewrichtsontsteking (artritis), artrose en jicht. Uitwendige toepassingen zijn o.a.  verbeteren van bloeddoorstroming bij koude voeten, nachtelijke beenkrampen, spataderen, aambeien, blauwe plekken, branderige en rusteloze voeten.

Pinus sylvestris cones pl
Den

Boom 11: Wilg

Van de grove den loop je door de keientuin naar de ingang. Aan de linkerkant staat een prachtige wilg bij de offerven. In Nederland zijn 12 soorten wilgen. Wilgen houden van vocht en licht. Het zijn pioniers. De boom groeit snel. Wilgenhout wordt gebruikt als bouwhout en brandhout. Het hout is geschikt voor de stelen van gereedschap, het vlechten van manden en fuiken, het vlechtwerk in huizen, hekwerk, als bindmiddel en als grondstof voor houtskool en klompen. 4500 jaar geleden werd wilgenschors in het gebied van de Eufraat en Tigris gebruikt tegen koorts. De schors van wilgen bevat de stof acetylsalicylzuur, aspirine!  In het oude Griekenland schreef men een aftreksel van knotwilgschors voor bij gewrichtsontstekingen, pijn en koorts. De Romeinen schreven knotwilg voor bij gewrichtspijn. In de 17e eeuw was wilgenbast een bekend medicijn tegen hoofdpijn, gewrichtspijn en jicht. Het werd eveneens tegen malaria gebruikt, totdat men kinine ontdekte. Alle toepassingen zijn terug te voeren naar het effect van “aspirine”.

Salix cinerea flowers-2
Wilg
Na deze verhalen is het tijd geworden voor een Oerproeverij.

Oerproeverij

In het Museumcafé is het voor groepen mogelijk om na afloop van de bomenwandeling (met of zonder gids) een oerproeverij te nemen. Aangeboden wordt: lindebloesemlimonade, lindebloesemthee, een glaasje jenever, eikeltjeskoffie, hulstbladthee, beukennootjes, een glaasje berkensap, berkenbladthee, bramenbladthee en dennennaaldenthee.

Interesse

Met regelmaat zullen we deze rondleiding aanbieden. Kijk op de activiteiten op de website (www.hunebedcentrum.nl) .
De rondleiding is ook te boeken via onze afdeling Reserveringen. Meer over bomen en struiken van prehistorie tot nu kunt u vinden op de website www.hunebednieuwscafe.nl

Informatieboekje

Bomenrondleiding

Door Eric Duiverman, Greetje Bijloo en Nadine Lemmers

Vorig artikelGeneeskrachtige en eetbare varens? Toch liever links laten liggen?
Volgend artikelHazelaar, een van de eerste nieuwkomers na de ijstijd

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.