Het kostte een dag stevig werken, maar het resultaat mag er zijn. Het bekende aardkundig monument op de zuides van Donderen is weer in volle glorie te bewonderen. Gerrie Koopman en Harm van Eldik tekenden voor het herstel.

Het aardkundig monument ‘Steilrand Donderen’ ligt op de oostflank van de Rug van Rolde. Dit is één van de zand- en keileemruggen in het gebied van Geopark de Hondsrug. De ruggen in het Hondsruggebied zijn vlakke zandruggen die zich slechts een paar meter boven de tussengelegen dalvlakten verheffen, met daarin bekende riviertjes als de Drentsche Aa, het Eelder- en Peizerdiep. De auto, helemaal rechts op de foto, rijdt over de kruin van de rug. Op de foto is de flauwe helling van de oostflank tegen de bosrand goed te zien.
De Steilrand van Donderen (rode stip) ligt op de zuides van Donderen, in de bocht van de Oosterwaterweg.

Eerder dit jaar bleek dat het aardkundig monument bij Donderen, beter bekend als ‘De Steilrand van Donderen’ danig in het ongerede was geraakt. Delen van de wand waren ingestort en deels overstort, waardoor de bijzondere zandlagen niet langer zichtbaar waren. De eerste indruk was dat de schade het gevolg was van werkzaamheden met landbouwmachines, die op de aangrenzende akker blijkbaar te dicht langs de rand van het profiel hadden gereden en de bovenrand van het steile zandprofiel hadden verdrukt. Het akkerland opzij van de steilrand is al jarenlang intensief in gebruik bij een boerenmaatschap, voornamelijk voor de teelt van ruwvoer.

Het oude profiel grensde direct aan het naastgelegen akkerland. Het steile profiel is kwetsbaar omdat het uit los materiaal is opgebouwd. Het meest gevoelig voor weersomstandigheden (uitdroging, wind en regen) is de bovenste zandlaag. Deze laag bestaat uit relatief grofkorrelig en leemarm zand, dat weinig binding bezit. Dit oude profiel is inmiddels verdwenen. Het is vervangen door twee nieuwe, minder steile profielwanden.

Het bijzondere van het aardkundig monument bij Donderen schuilt hem in de geologische opbouw van de bovenste paar meter van de ondergrond. In het profiel zijn de afzettingen te zien van drie opeenvolgende ijstijden en wel zo dat zand- en leemlagen zelfs voor leken aanschouwelijk en begrijpelijk zijn. Opzij van het monument is een fraaie vitrine geplaatst waarin op een overzichtelijke wijze met foto’s en teksten uitleg wordt gegeven over de betekenis van het zandprofiel. Achter glas is bovendien een lakprofiel van de zandwand met zijn zandlagen tentoongesteld.

Bij een bezoek aan de steilrand wordt het oog al van enige afstand getrokken door een stapel grote zwerfkeien. Enkele daarvan zijn zo groot dat ze de status van ‘hunebedkei’ verdienen. De keien houden geen direct verband met het aardkundig monument. Ze kwamen een aantal jaren geleden te voorschijn bij de aanleg van een gasleiding naar Langelo, pal langs het aardkundig monument. De grote zwerfstenen moeten we zien als geologisch erfgoed. Ze vormen de stille symbolen voor de aanwezigheid van een dik pakket landijs in dit gebied op het laatst van de Saale-ijstijd.

Overleg met vertegenwoordigers van de provincie en betrokkenen, waaronder Maatschap Hartlief-Lammers te Donderen, bracht licht in de zaak. Het instorten van de steilrand was slechts voor een deel aan landbouwmachines te wijten. Het verval van het profiel is vooral veroorzaakt door weersomstandigheden in de afgelopen herfst en winter. Deze hebben ervoor gezorgd dat de bovenzijde van het profiel dat uit betrekkelijk grof, leemarm zand bestaat, steeds meer afstortte, waardoor de belangrijkste wandgedeelten meer en meer aan het oog werden onttrokken. De toestand was op het laatst zo ernstig dat de het zandprofiel met zijn verschillende zandlagen niet langer voor het bezoekende publiek zichtbaar was. Ook werd geconcludeerd dat het oorspronkelijke profiel waarschijnlijk te steil was afgestoken. Het grenst namelijk over zijn volle breedte aan het akkerland, met daartussen slechts een heel smalle buffer. De mogelijkheid om het bestaande profiel een grotere schuining te geven was er eenvoudig niet. Tijdens het overleg werd door de maatschap de wens uitgesproken dat herstel van het aardkundig monument geen hinder mocht opleveren voor de landbouwwerkzaamheden van de Maatschap. Alleszins begrijpelijk.

Aangezien de geologische waarde van het aardkundig monument bijzonder groot is, werd besloten om het bestaande beschadigde profiel niet te herstellen, maar om een paar meter verderop, op een andere, minder kwetsbare plek een nieuw stuk zandwand af te steken. Dit is inmiddels gebeurd en wel zo dat het nieuwe profiel een bijzonder fraaie en instructieve inkijk biedt in de opeenvolgende afzettingen daar. Koopman en Eldik hebben twee haaks op elkaar aansluitende wandgedeelten vrijgestoken. Hierdoor wordt in zekere zin een 3-dimensionale inkijk in de boven elkaar gelegen zandafzettingen geboden. Ook zijn de wanden onder een schuinere hoek afgestoken.

De nieuwe profielwand is door zijn afschuining hopelijk minder kwetsbaar. Het bestaat uit twee haaks op elkaar gegraven wandgedeelten. De ontsloten zandlagen zijn bijzonder goed zichtbaar. Het onderliggende witte glimmerzand dateert uit de Elster-IJstijd. Het wordt door een dunne laag met keitjes (keizand, Saale-IJstijd) gescheiden van het daarboven gelegen zandpakket dat uit de Weichsel-IJstijd stamt.

De aangebrachte schuining zal hopelijk tot gevolg hebben dat de zandlagen minder snel door afstort en weersomstandigheden worden verstoord. Een blijvend probleem met dit type ontsluitingen is, dat ze uit los materiaal bestaan en daardoor erg kwetsbaar zijn. Regeninslag zal de fraaie details van de afzonderlijke zandlaagjes vrij snel verdoezelen. Dit is niet te vermijden. Ook zal algengroei op de meer leemhoudende zandlaagjes na verloop van tijd de kop opsteken. Er valt bij dit soort ontsluitingen dus niet aan te ontkomen om zo nu en dan een dun laagje van de profielwanden af te schrapen om zo de bijzondere details van het profiel zichtbaar te maken. Afzonderlijke bezoekers zullen dit waarschijnlijk niet doen, maar bij groepsbezoek zal de excursieleider er rekening mee moeten houden dat het profiel een dag te voren voorzichtig wordt opgeschoond. Het afgeschraapte zand dient vervolgens uit de kuil op de helling tegen het akkerland te worden gedeponeerd. Op deze manier blijft ook de onderaan gelegen laag met wit glimmerzand (‘poesjeszand’) uit de Elster-ijsijd zichtbaar.

De bijschriften op de foto verklaren de verschillende zandlagen en sommige structuren daarin.

Tenslotte, om langer plezier van de steilrand te hebben geldt het dringende advies om niet met spaden e.d. in de wand te steken om de verschillende zandsoorten aan het publiek te tonen. Met afgeschraapt zand lukt dit even goed.

Na een aantal dagen met regenbuien wordt de zichtbaarheid van de afzonderlijke zandlaagjes duidelijk minder. Vooral op plaatsen waar het zand fijnkorreliger is en ook leemhoudend neemt de detaillering erg af. De toplaag in het profiel is lichter gekleurd dekzand en bestaat uit relatief grof, door wind verplaatst leemarm zand. Ook de lichter getinte zandlaagjes verder naar onderen bestaan uit door wind verplaatst zand. Zand en leem die het zandpakket uit de Weichsel-ijstijd samenstellen, zijn min of meer van lokale herkomst. Ze hangen samen met intens koude omstandigheden tijdens het Pleniglaciaal. Met een ondergrond die permanent bevroren was, met alleen gedurende de zomermaanden een ontdooide bovenlaag, het langdurig ontbreken van alle vegetatie, kon sneeuwsmeltwater alleen oppervlakkig afstromen. Ook wind had vrij spel. Leemdeeltjes die weggeblazen werden bleven verderop aan het vochtige oppervlak kleven. Dit verklaart dat zand en leem in dunne laagjes boven elkaar werd afgezet. Tijdens (sneeuw)stormen werden vooral iets grovere zandkorrels verplaatst. Deze vormen in het profiel lichter gekleurde, leemarme zandlaagjes.
Keizandniveau met Scandinavische zwerfstenen. Het dunne laagje is het restant dat overbleef nadat zowel in het Eemien als in het Pleniglaciaal van de laatste ijstijd een ca. 1-2 meter dikke laag, chemisch sterk verweerde keileem uitgespoeld en deels verwaaid werd. Alle fijnere bestanddelen werden door sneeuwdooiwater en wind afgevoerd, het zwaardere materiaal bleef ter plaatse liggen.
In de oostelijke zandwand is een brede wigvormige structuur aangesneden, die gevuld is met gecryoturbeerd keileem, zand en stenen. Het is waarschijnlijk een vorstwig die in het Pleniglaciaal van de laatste ijstijd door intense vrieskou is ontstaan. De geringe diepte van deze vorstwig is opvallend te noemen.
De Laag van Usselo is een gebleekte (bos)bodem uit het Alleröd (-12.850 – 11.650). De laag ontstond door de uitlogende werking van een vegetatiedek dat uit voornamelijk uit kruiden, struiken en bomen als berk en grove den bestond. De gemiddelde zomertemperatuur bedroeg tijdens het Alleröd ca.13-15 graden. De laatste 3000 jaar van de Weichsel-IJstijd wordt gekenmerkt door een abrupte afwisseling van warme en koude fasen. De gebleekte Allerödlaag bevat houtskool, een teken dat er zich in dit tijdsbestek bosbranden hebben voorgedaan. Over de oorzaak van deze bosbranden wordt gespeculeerd.
De lichtkleurige vlekjes in het zand zijn doorsneden van graafgangen van mestkevers. Bij bodemkundigen en amateurgeologen staan deze ronde en vingervormige doorsneden bekend als “vingers van Hoeksema’. Ir. K.J.Hoeksema was bodemkundige te Wageningen en noemde deze structuren, die overal in Nederland in hoger gelegen zandgebieden voorkomen ’vingers’.
Detail van de foto hierboven. De ca.14mm brede gangen zijn gegraven door de driehoornmestkever. Deze zwarte kevers graven met name op hoger gelegen en daardoor drogere zandgronden gangen onder mestkeutels van konijnen en herkauwers. Onderin de gang wordt een eitje gelegd, waaruit een larve kruipt. Deze leeft op een dieet van mest. De graafgangen kunnen wel een meter diep zijn. Verlaten gangen raken opgevuld met ingespoeld of ingewaaid zand, dat zich door een lichtere kleur tegen het omringende zand aftekent.

Tekst en foto’s Harry Huisman

 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.