Voor een leuke groep dames en heren mocht ik afgelopen dinsdag 20 juni op excursie meenemen in de omgeving van Gasselternijveen. Het vertrekpunt was Hoofdstraat 48, een bijzondere plek. De Hoofdstraat van Gasselternijveen was vroeger het Gasselternijveense Diepje. Rond 1900 was Gasselternijveen de vierde zeehaven van Nederland! In dit artikel neem ik jullie mee op deze excursie en hoop dat jullie deze bijzondere plaatsen ook gaan bezoeken. Deze wandelroute is gebaseerd op de prachtige route van AnnoDrenthe – Verhalenroute van de Natuur en Milieufederatie Drenthe en Het Drentse Landschap.

Huize Tergast (afbeelding Kanaalstreek & L. Dussel, Gasselternijveen)

Locatie 1: Huize Tergast op Hoofdstraat 48 – startpunt

De villa is gebouwd in 1905 aan de Hoofdstraat in Gasselternijveen in opdracht van de familie Adams. De foto hierboven is uit het jaar 1915, dus van ruim 100 jaar geleden. Op 20 augustus 1856 huwde Hendrik Adams (5-7-1830 – 30-1-1904) als boerenzoon uit Gasselte met Marchien Bakker (1-12-1819 – 13-11-1883). Deze Marchien was de dochter van Harmannes Wijbes Bakker en Roelina Boelken, deze ouders waren landbouwers, maar ook handelaar in steen en hout (VLIJN 2014). Deze familie was welvaren met in hun familie veel burgemeesters en handelaren. Zo kwam Hendrik ook in de handel van keien en hout, maar hij hield zich ook bezig met meststoffen en geldleningen. De keien werden gebruikt voor de dijken en wegenbouw. Je zou dus kunnen zeggen dat het huis is gebouwd met de “flinten” van de Hondsrug. Hendrik en Marchien kregen een zoon op 29-5-1859 (overleden 25-1-1923) en de zoon Jacob huwde Janna Zuiderweg (9-1-1862 – 25-12-1926). Deze zoon Jacob werd burgemeester van Gasselte en liet de villa bouwen als een ambstwoning. De villa heeft veel elementen uit de Jugendstilstijl weten te behouden. Vanaf Huize Tergast slaan we rechtsaf en lopen rechtdoor. Bij de rotonde steken we over en open door totdat we een prachtige rode beuk zien (we steken de Ing. W.I.C. van Veelenweg over).
Wilt u meer te weten komen over de keienhandel, dan raad ik u dit artikel aan van Bertus Liewes: http://www.hunebednieuwscafe.nl/2015/04/brood-voor-keien/

Locatie 2: Statussymbool: de Rode beuk

In de Hoofdstraat zijn prachtige rode beuken te vinden. Vanaf de 18e eeuw is het een statussymbool om een rode beuk te hebben in de tuin. Als rijke boer, bewoner van een villa of landgoed moest je zo’n boom bezitten (ANNODRENTHE 2017, WILLE 2017). Nu lopen we terug richting de rotonde en slaan net voor de rotonde linksaf een klein wandelpad in naast een lijstenmakerij. Het wandelpad loopt parallel met de autoweg Ing. W.I.C. van Veelenweg. We lopen rechtdoor tot we grind zien liggen.

Locatie 3: De spoorlijn van Assen naar Stadskanaal

De sporen van het grind tonen dat hier een spoorlijn heeft gelopen, de spoorlijn liep van Assen naar Stadskanaal. De spoorlijn is geopend op 15 juni 1905 en gesloten op 15 mei 1939, tijdens de Tweede Wereldoorlog op 25 mei 1940 is de spoorlijn geopend en uiteindelijk 4 mei 1947 definitief gesloten. De spoorlijn werd gesloten, omdat deze niet meer rendabel was. De spoorlijn werd aangelegd om goederenvervoer over water voor de deel over te nemen en de weg naast het spoor heeft het goederenvervoer overgenomen. Het stationsgebouw lag aan de spoorlijnen Zwolle-Stadskanaal en Gasselternijveen- Assen. De spoorlijnen waren aangelegd door NOLS en NOLS gaf ook de opdrachten Eduard Cuypers om het station te ontwerpen. Het gebouw aan Vogelshemweg werd in 1903 gebouwd en in 1966 gesloopt. We vervolgen het wandelpad totdat we links een bosje met crosspaden tegenkomen.

Station Gasselternijveen in 1916 (bron: www.stationsweb.nl,http://www.stationsweb.nl/afbeelding.asp?dir=gasselternijveen&num=12).
Station Gasselternijveen in 1915 (bron: www.stationsweb.nl, http://www.stationsweb.nl/afbeelding.asp?dir=gasselternijveen&num=2).

Locatie 4: Onland

Dit bosje wordt nu gebruikt om doorheen te crossen met fietsers en brommers, maar het is een zogenaamd stukje onland. In de tijd voordat de bossen werden aangelegd, was dit ook al een bosje. De bovenste veenlaag is verwijderd, maar omdat de veenput erg diep was, kon het niet gebruikt worden als landbouwgrond. Rondom het bosje ligt een stukje moeras van het onmetelijke moeras wat Drenthe heeft gekend. Vanaf het einde van het wandelpad slaan we linkssaf om de vergezichten te bekijken en de aangelegde bossen (we slaan de Dideldomweg in).

Locatie 5: Vergezichten en bossen

Deze vergezichten zijn het resultaten van veenwinning en deze winning ging niet onder de beste omstandigheden.

Turfsteker Peat-cutter.jpgDe bossen zijn aangelegd in de jaren negentig met steun van de overheid. De bossen maken deel uit van de ecologische hoofdstructuur. De bossen verbinden andere natuurgebieden met elkaar. We lopen terug naar het wandelpad en vervolgen dus de Dideldomweg. We steken daar de autoweg Ing. W.I.C. van Veelenweg over en steken de Tuinstraat in. We lopen de Tuinstraat uit in de richting van de aardappelzetmeelfabriek AVEBE.

Aardappelmeelfabriek1 Gasselternijveen

Locatie 6: Aardappelzetmeelfabriek

We steken de weg Vaart over en lopen naar links om de fabriek goed te kunnen bekijken. De nieuwbouw van fabriek in de periode 1948-1968 is een provinciaal monument in de provincie Drenthe, het gebouw is oorspronkelijk uit 1902(WIKIPEDIA, 2017). De gebroeders Blaauw waren de architecten in 1948, en J. en J.K. Kruijer in 1951-1953 en 1968 (WIKIPEDIA, 2017A). Inmiddels is AVEBE de grootste producent, maar de fabriek in Gasselternijveen werd opgericht als cooperatieve aardappelfabriek Oostermoer. In 1919 sloot het bedrijf zich aan tot AVEBE. In Gasselternijveen staat de een na grootste productiefabriek van aardappelzetmeel, iets om trots op te zijn!

De fabriek ligt aan de Vaart en dit verwijst natuurlijk naar de Vaart, een waterweg van Gasselternijveen naar Stadskanaal, die tot de jaren zestig hier liep. Tot dan worden de aardappels per schip bij de fabriek gebracht. Daarna worden de aardappels alleen door goederenvervoer per weg vervoerd.

De fabriek loosde vroeger hun afvalwater rechtstreeks in het oppervlaktewater. De kanalen in Drenthe en Groningen stonken en hadden metershoge schuimkoppen. In 1977 werd de fabriek hierom vernieuwd. De producten levert de AVEBE aan papierindustrie, textielindustrie, bouw en voedingsindustrie. We lopen terug naar het kruispunt van de wegen Vaart en Tuinstraat en lopen door aan de linkerkant van de weg. Je loopt door een tunnel door en slaat dan linksaf het Schreierspad in.

Locatie 7: Vloeivelden & reuzenberenklauw

Aan de linkerkant zijn reuzenberenklauwen te zien en aan de rechterkant is een aardappelveld. Volg het pad en je loopt een bos in. Achter dit bos aan de linkerkant liggen de vloeivelden van de fabriek. In de vloeivelden wordt het afvalwater verzameld en kan het sediment bezinken. Volg het pad naar een watertje.

Locatie 8: De eerste baptisten

Bij het watertje heeft een monument opgericht om te herinneren aan de eerste Baptisten van Nederland, maar eigenlijk heeft de doop iets noordelijker plaatsgevonden en dit heet nu de Baptistenkade. Tegenover het monument is een bankje zodat je zittend van het veenkoloniale landschap kunt genieten. De dominee Feisser werd in 1844 afgezet als predikant in Gasselternijveen, omdat hij zich verzette tegen kinderdoop. Hij liet zich met enkele medestanders door middel van onderdompeling dopen door J. Köbner en hiermee was de eerste baptistengemeente in Nederland geboren.

De tekst luidt:
“Op 15 mei 1845 werden op deze plaats in de toen hier aanwezige veenvaart de eerste zeven Baptisten in Nederland gedoopt
Ds. Johannes Elias Feisser Arend Speelman
Roelof Reiling Geertruida Teissens
Willem Kruit Jannes Kruit Hendrik Kruit
15 mei 2005”

Locatie 9: De Gasselter Nieuwe Venen

Tegenover het watertje en het monument ziet u de Gasselter Nieuwe Venen, waar in de zeventiende en achtiende eeuw aan de turfwinning werd gedaan. Turf was tot 1930 in Nederland een belangrijke grondstof. In dit gebied was hoogveenmoeras en het werd systematisch afgegraven door blokken te steken en te drogen. De veenlaag werd tot het zand afgegraven en dit kon wel 5 meter diep zijn. Het hele gezin hielp mee, ook vrouwen en kinderen. Als het weer het toeliet dan werkte ze van 4 uur in de ochtend tot het donker werd. U loopt door tot einde van de weg en slaat linksaf de Schreierswijk in.

 

De Schoolmeester turf kruiwagen

Locatie 10: De Schreierswijk

De Schreierswijk was een water dat al in de zeventiende eeuw werd gegraven aan het begin van de ontginning. Vanuit Stadskanaal werden in de eerste helft van negentiende eeuw Gasselterboerveenschemond en Gasselternijveenschemond gegraven. Loodrecht op deze monden werden wijken gegraven. Een van de twee scheepswerven van Gasselternijveen lag aan de Schreierswijk en is in gebruik geweest van 1861 tot 1889.
De naam Schreierswijk komt van het woord schreien oftewel huilen. De heren Struyck, Welveld en Niekerk graven in de zeventiende eeuw de kanalen en maken de Hunze bevaarbaar voor schepen met een diepgang van vijf voeten. Dit is de basis waarom Gasselternijveen is opgericht. Struyck wilde ook een kanaal graven tot Coevorden, maar had geen rekening gehouden met zandruggen. Het afgraven van zand leverde niks op en was kostbaar. Hierdoor kon hij niet verder, maar toen hij afboog naar het zuiden stuitte hij opnieuw op een zandrug. Het verhaal is dat hij spontaan begon te schreien.

Het bos aan de rechterkant is het Schreiersbos en aangelegd door Staatsbosbeheer. Het bos beschermt de woonwijk tegen het zand van de akkers en wordt gebruikt voor recreatie. Aan het einde van de weg sla je rechtsaf de Markescheiding in.

Locatie 11: De Markescheiding

In de middeleeuwen was een samenwerkingsverband van grotere boeren: een marke. Deze marke regelden samen beheer en gebruik van de gemeenschappelijke gronden, rechts is de Gasselter Marke en links de Drouwener Marke. Loop door tot de tweede weg aan de linkerkant. Hier is aan de rechterkant nog de zandrug van de heer Struyck aanwezig. Je ziet een lichte bolling in het landschap.

Locatie 12: Oude Weer

Het gebied Oude Weer van Stichting Het Drentse Landschap is al enkele jaren ingericht als een natuurgebied met een rietmoeras en ook een deel van de historische beekloop wordt terug gegraven.

Let op: Het gebied is vrij toegankelijk buiten het broedseizoen. Dus van 16 juni tot en met 14 maart mag u als wandelaar struinen in dit prachtige in ontwikkeling zijnde natuurgebied.

Wandelt u hier in het broedseizoen dan ziet u voor het natuurgebied begint een hek aan de rechterkant. U wandelt dan rechts van het natuurgebied. Halverwege kunt u via een pad langs water naar links het natuurgebied naderen. Na het kijken kunt u terug lopen en de rest van het pad aan de rechterkant van het natuurgebied vervolgen. U loopt naar link richting de molen.

Wandelt u hier buiten het broedseizoen dan kunt u ervoor kiezen om een moment rond te struinen of het gehele natuurgebied te doorkruizen. Bij het struinen kunt u erna teruglopen naar het eerder genoemde hek aan de rechterkant, rechts van het natuurgebied.

Kiest u voor het doorkruizen dan moet u rekening houden met een langere en intensievere wandelroute aangezien het geen paden heeft. Via de beek aan de linkerkant loopt u richting de hogere gelegen gedeeltes met de meandering van de beek. Halverwege ziet u een hek en u loopt hier naar toe. Vanaf het hek ziet u een tweede hek voor het tweede gedeelte (U kunt ervoor kiezen vanaf dit hek een wandelpad te volgen naar het centrum van Gasselternijveen mocht het te nat of te zwaar worden).
Loop door het gebied heen en ontdek de prachtige natuur. Aan het einde van het natuurgebied kom je via een hek op een weg, sla linksaf om de molen de bewonderen.

Locatie 13: Molen de Juffer

De molen ligt aan de rand van het dorp, bij de beek de Hunze. Deze ronde stenen molen doet dienst als korenmolen. De molen is gebouwd van 1968 tot 1971. Voor de bouw werden onderdelen van andere molens gebruikt. Loop terug naar de weg en volg deze terug naar het dorp. Volg de straat tot je de klok ziet.

Locatie 14: Torentje

Het torentje met de klok stond vroeger op een dam waarbij beide kanalen (Stadskanaal naar Gasselternijveen tot aan het Gasselternijveense Diep) elkaar ontmoetten. Gasselternijveen is naast Amsterdam een van de weinige plaatsen met een dam. Rechtdoor lopen langs de klok kom je terecht op de Vaart oftewel de haven.

Locatie 15: Haven

Gasselternijveen is een van de grootste zeehavens van Nederland geweest. Soms lagen wel 70 schepen in de Vaart. Tot 1832 werd er turf vervoer langs het Gasselternijveense Diepje en de Hunze, maar vanaf 1839 voeren schepen van de haven via Stadskanaal en Veendam naar alle windstreken. Verschillende producten werden per schip vervoerd.

Locatie 16: Liever wegen dan water

De vaarwegen zijn in de jaren zeventig gedempt. Door de toename van vervoer over wegen waren de vaarwegen niet meer nodig en bovendien waren ze duur om te onderhouden (stuifzand zorgde dat de waterwegen ondieper waren en de lozingen van afvalwater zorgde voor stank. Loop terug naar de klok en vervolg de weg de Hoofdstraat naar de Huize Tergast.

Bronnen

VLIJN, P., 2014. Vervlogen Tijden over de villa van de familie Adams in Gasselternijveen, http://www.kanaalstreek.nl/nieuws/37514/vervlogen-tijden-de-villa-van-de-familie-adams-gasselternijveen/.
ANNODRENTHE, 2017. http://www.annodrenthe.nu/channel/Groene-routes.
WILLE, A., 2013. De beuk. http://www.dodenakkers.nl/extra-s/bomen/789-de-beuk.html.
WIKIPEDIA, 2017. Lijst van provinciale monumenten in Drenthe. https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_provinciale_monumenten_in_Drenthe.
WIKIPEDIA, 2017A. Aardappelfabriek Gasselternijveen. https://nl.wikipedia.org/wiki/Aardappelmeelfabriek_(Gasselternijveen).
https://nl.wikipedia.org/wiki/Villa_Adams

Door Nadine Lemmers

4 REACTIES

  1. Toen ik 10 jaar geleden in Gasselternijveen kwam te wonen, ervoer ik het dorp al als heel bijzonder. De geschiedenis ervan; maar ook de verstilde verhalen van de mensen en hun bezigheden hier. Ik heb ook heel wat afgewandeld en gefietst in en rond het dorp. Jij hebt dit ‘dorpsommetje’ heel goed beschreven met alle karakteristieke punten om bij stil te staan. Als je het goed vind, zou ik dit uit willen printen en gebruiken bij een wandeling samen met familie en/of vrienden.

    • Beste Annemiek,

      Geen enkel probleem – daar doen we het voor! Als je leuke toevoegingen hebt, hoor ik ze graag. Geniet van de wandeling!

      Groeten Nadine

  2. Tot eind 1961 heb ik in Gasselternijveen gewoond en als 10 jarige verhuisd naar Ittersum, thans Zwolle-Zuid. Ben geboren in het huis van Adams. Dit huis werd na de oorlog bewoond door 4 jonge gezinnen, Blaakmeer, Huisjes en nog 2 families waarvan ik de namen niet meer met zekerheid weet.
    In 1954 zijn we verhuisd naar ons nieuwbouw huis aan de Burg. Gaarlandtlaan 19. Mijn vader was hoofd van de lagere landbouwschool, welke naast ons huis was gebouwd. Thans staan er op die plek 3 woningen. Omstreeks 1960 is er een nieuwe school gebouwd, wat nu de basisschool is.
    Al snel bleek dat het leerlingenaantal terug liep, boerenzonen kozen kozen na de Mulo of Lyceum voor de middelbare landbouwschool en werd de school opgeheven.
    De haven en de Dam kan ik mij nog goed herinneren; Hier was o.a. de maalderij van Mulder gevestigd. Deze had ook de molen in beheer. De oude molen stond buiten het dorp, richting Drouwenermond. Deze is afgebroken en herbouwd op de huidige plaats aan de Hunze.
    De vaart en de aardappelmeelfabriek kan ik mij nog goed herinneren. Mijn zus Pieke is hier haar loopbaan als chemisch analiste begonnen als stagiëre in het lab.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.