By Michal Osmenda from Brussels, Belgium (https://www.flickr.com/photos/michalo/2425723494/) [CC BY-SA 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)], via Wikimedia Commons

Tot het geslacht Ranunculus behoren zo’n 250 soorten. In Nederland vinden wij de volgende soorten: speenkruid, waterranonkels en boterbloemen. Alle soorten zijn giftig voor vee. Normaal gesproken weet vee dat ze het niet moeten eten. Vergiftiging kan optreden als er weinig eetbaars is op de graslanden en het vee toch kiest om de planten te eten. De gifstoffen in de planten breken grotendeels af wanneer gedroogd waardoor hooi met deze planten wel veilig is. In het Oertijdpark is de scherpe boterbloem te vinden.

Ranunculus ficaria Roots
Speenkruid en zijn wortels.

Speenkruid

Bijzonder is speenkruid (Ranunculus ficaria subsp. bulbilifer) die de lente aankondigt met zijn prachtige gele bloemen. Eerst verschijnt het plantje met groene blaadjes, daarna de prachtige gele bloemen. Na de bloei bedekt het speenkruid de bodem met zijn bladeren. De plant vermeerdert zich snel, sommigen zeggen daarom dat het onkruid is. De naam speenkruid zou komen door de vorm van de knol die lijkt op een speen. Anderen denken dat de naam is afgeleid van de toepassing tegen aambeien, ook wel speen. De naam ficus verwijst naar vijg wat ook zou verwijzen naar de vorm van de knol.

De plant wordt 30 cm hoog en bloeit met gele bloemen van maart tot mei. Een leuk feitje is dat de bloemen bij slecht weer dicht blijven en bij zon zichzelf openen. De plant groeit op vochtige gronden, denk aan slootkanten en bosranden. De plant verspreidt zich door knollen, maar ook door zaaadvorming. Behalve knolletjes in de grond heeft het speenkruid ook in de oksels van de bladstelen knolletjes.

Ranunculus ficaria-02 (xndr)
Ranunculus ficaria, Speenkruid – bladeren.

Gebruik van prehistorie tot nu

In het verleden werd speenkruid gebruikt als middel tegen scheurbuik door zijn hoge gehalte van vitamine C. De knolletjes uit de oksels van de stengelbladeren werden gegeten in tijden van schaarste aan voedsel. Deze knollen werden lang gekookt en vervolgend door broodmeel geroerd. De bladeren moeten voor de bloei worden geplukt en zijn lekker te verwerken in salades. In de bloei ontwikkelen gifstoffen (protoanemonine en saponine) zich en smaken dan ook bitter. De gifstoffen anemonine, tannine en triterpeensaponinen zitten in de wortel en werden uitwendig en inwendig gebruikt bij aambeien. Inmiddels is duidelijk dat inwendig gebruik niet goed is voor de gezondheid door de aanwezige gifstoffen.
De stof protoanemonine werd gebruikt om ratten te doden, maar ook om schijnwonden en huidirritaties te veroorzaken zodat bedelaars medelijden opwekten.

Ranunculus ficaria-01 (xndr)
Bloem van het speenkruid.

Boterbloemen

In Nederland kennen we verschillende soorten boterbloemen: Akkerboterbloem (Ranunculus arvensis), Behaarde boterbloem (Ranunculus sardous), Blaartrekkende boterbloem (Ranunculus sceleratus), Bosboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. nemorosus), Egelboterbloem (Ranunculus flammula), Grote boterbloem (Ranunculus lingua), Gulden boterbloem (Ranunculus auricomus), Kalkboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. polyanthemoides), Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus), Kruipende boterbloem (Ranunculus repens) en Scherpe boterbloem (Ranunculus acris). Van slechts de blaartrekkende boterbloem kennen we toepassingen, namelijk vroeger werd de plant gebruikt om blaren te weken. De wortel werd verpulverd en met olie en brooddeeg tot een papje vermengd.

RanunculusSceleratus-bloem-hr
Ranunculus sceleratus-bloem, Blaartrekkende boterbloem.

Waterranonkels

Fijne waterranonkel Ranunculus aquatilis var. diffusus
Fijne waterranonkel.
In Nederland kennen we verschillende soorten van waterranonkels: Grote waterranonkel (Ranunculus peltatus), Haarbladwaterranonkel (Ranunculus trichophyllus), Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus), Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus), Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus), Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans), Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos), Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii), Driedelige waterranonkel (Ranunculus tripartitus), Drijvende waterranonkel (Ranunculus omiophyllus) en Fijne waterranonkel (Ranunculus aquatilis). Van slechts een aantal waterranonkels kennen we toepassingen. Van de fijne waterranonkel worden verse of gedroogde boven- en onderwaterbladeren gebruikt als smaakversterker bij salades.

Door Jacqueline Speelman en Nadine Lemmers

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.