De Deldener es. Tubantia [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)], from Wikimedia Commons.

Op de zandgronden in Drenthe zijn essen te vinden, maar wat zijn het eigenlijk? Een es is een akker die hoog ligt en zijn te vinden op zandgronden in Nederland, maar ook daarbuiten. Ook het dorp Borger heeft een esgronden aan de rand van het dorp. Belangrijk is dat niet alle essen ophogingen met plaggen en/of mest heeft.

Deldeneresch
De Deldener es . Tubantia [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)], from Wikimedia Commons.

Hoe oud zijn de essen? Hoe zagen de eerste essen eruit?

De eerste essen zijn waarschijnlijk zo’n 1.000 jaar geleden begonnen, maar niet veel onderzoek is gedaan naar de essen. Het verhaal van de esgronden in Drenthe is door veel onderzoek het duidelijkst. De eerste essen zijn vierkante tot rechthoekige akkers met een grootte van ongeveer 80 bij 120 meter. Het oppervlak van de essen loopt van de grootste van 1,5 hectare tot de kleinste van 0,75 hectare. De essen waren omheind en waren individueel eigendom. Zo’n omheinde es wordt een kamp genoemd.

Wat zijn woerden? Hoe zag het tweede type es eruit?

Woerden zijn rond het 1000 n.Chr. aangelegd en zijn eigenlijk een tweede soort es. Deze essen zijn groter, namelijk van 1 tot 2 hectare.

Welke essen zijn vandaag te dag te zien?

Vanaf 1000 n.Chr. beginnen de essen zich te vormen, zoals wij ze vandaag de dag kennen. Op de percelen werden collectief gewassen verbouwd en vee beweid, maar waren individueel bezit. De vorm van de essen was strook- of blokvormig. De laatste eeuwen is de es zeer open, maar vroeger waren er vele omheiningen.

Wat is een plagbemesting?

Om meer te kunnen verbouwen worden de essen met plaggen bemest (plagbemesting). In Drenthe is dat waarschijnlijk vanaf 17e eeuw. In het begin werden deze gestoken in de beekdalen, maar later op de heidevelden – heideplaggen. De heideplaggen werden gebruikt in potstallen en de heideplaggen met mest werden op de essen aangebracht. Deze bemesting wordt potstalcultuur genoemd.

Deep-litter
Varkens in een moderne potstal. NuclearHamster [CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)], from Wikimedia Commons.

Wat is potstal?

In de middeleeuwen starten boeren met zogenaamde
potstalcultuur. In de zogenaamde potstallen wordt de mest opgepot. Met regelmaat wordt over de mest een strooisellaag aangebracht. Laag voor laag komt het vee in de loop van de winter hoger te staan totdat de boer de mest met strooisellagen eruit haalt in het voorjaar. De mest is gerijpt en aangestampt en deze wordt over de akkers verspreid.

Vandaag de dag wordt het systeem nog steeds toegepast bij traditionele stallen, maar ook bij grote melkgeitenboeren.

Eswal

Om de essen ligt een zogenaamde eswal of houtwal. De eswal heeft twee functies gehad: het voorkomen van zandverstuiving en het vee en/of wilde dieren buiten houden.

Bronnen

Wikipedia

Wikipedia

Vorig artikelHunebed D5 bij Zeijen
Volgend artikelHoe vind je de weg in de prehistorie?

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.