keientuin Hunebedcentrum

In de periode van de ijstijden (het Pleistoceen) zijn er meer dan 20 ijstijden geweest. Deze periode begon zo’n twee miljoen jaar geleden. De meeste ijstijden hebben alleen invloed van het landijs gehad ten noorden van Nederland, namelijk in de Scandinavische landen: Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken. Dit landijs heeft allerlei stenen meegenomen uit die landen. In Drenthe liggen deze keien gehusseld door elkaar.

Een na laatste ijstijd: het Saalien

In de een na laatste ijstijd bereikte de ijskap Nederland. Dit dikke ijspakket van wel een kilometer dik verplaatste deze gehusselde stenen die hier en daar al verspreid waren in Scandinavie, maar ook nieuwe stenen rechstreeks vanaf de rotsen naar het zuiden. Een gedeelte van deze stenen is achtergebleven in Drenthe.

Rijkdom aan keien

Door het effect van een twintigtal ijstijden en vooral het Saalien hebben wij in Drenthe zo’n rijkdom aan verschillende zwerfstenen. Aangezien bijna alle soorten gesteenten die op aarde voorkomen in Scandinavië te vinden zijn, kunnen wij deze zwerfstenen daarom ook in Drenthe vinden. Daarmee is Drenthe een zeer rijke vindplaats van zwerfstenen. Op een enkele akker kun je wel honderd of meer verschillende keiensoorten tegenkomen.

Soorten stenen

In de keientuin is deze verscheidenheid aan gesteenten terug te vinden. De keien zijn grofweg in drie soorten onder te verdelen:

1. Stollingsgesteenten:
Dit zijn gesteenten die rechtstreeks uit gestold magma onder in de aardkorst zijn gevormd. Het zijn voornamelijk granieten en donkergekleurde stenen, denk aan gabbro’s en diorieten. Granieten zijn heel makkelijk te herkennen omdat ze altijd drie verschillende soorten mineralen hebben.

Itu granite
Gabro 3
Diorite
De drie soorten mineralen zijn: veldspaten (die kleuren die de steen roze, wit, geel of rood kleuren), kwarts (dat zijn vaak doorzichtige of grijze stukjes) en mica (kleine glimmende plaatjes van zilver of zwart gekleurd). De mineralen zijn altijd op gelijkmatige wijze verdeeld in het gesteente. Met andere woorden je vindt er geen bijzondere structuren in.

Lepidolite-ib124a
Mica
FeldsparsGranite
Veldspaat
2. Metamorfe gesteenten
Als graniet opnieuw in de diepte van de aarde terecht komt (doordat de ene aardplaat onder de andere schuift door platentectoniek) verandert de structuur van het gesteente. De mineralen die in het graniet zitten, hebben de eigenschap om elkaar dan op te zoeken. Daardoor krijg je banden van mineralen in het gesteente. Zo zie je vaak lijnen in het gesteente van bijvoorbeeld zwarte biotiet. Als er dus streeppatronen in een granietachtige steen zitten, spreek je in de meeste gevallen van een gneis. Een metamorf gesteente kan ook uit andere gesteenten ontstaan. Zo wordt zandsteen door hitte en druk in de diepte van de aarde kwartsiet en wordt kleisteen leisteen en wordt kalksteen marmer. Deze laatste komen we niet tegen in Drenthe.

Biotite aggregate - Ochtendung, Eifel, Germany
Biotiet, een mica soort
Gneiss
Gneiss
Sample of Quartzite
Kwartsiet
Slate Macro 1
Leisteen
3. Afzettingsgesteenten
1. Als een gesteente verweerd dan worden het kleine korreltjes die worden getransporteerd door water of wind. Ze worden op een andere plek afgezet waar het zich ophoopt tot een massa. Een voorbeeld is graniet. Als dit verweerd vergaan de zachte mineralen als veldspaat en mica al vrij snel. Het harde mineraal kwarts blijft bestaan en wordt door rivieren meegenomen en wordt ergens anders weer afgezet. Dat is miljoenen jaren het geval geweest door transport vanuit Scandinavië en andere gebieden via rivieren naar Nederland. Bijna heel Nederland en ook de Noordzee ligt daarom vol met dikke zandpakketten. Als er nieuw materiaal bijkomt verdwijnt het oude materiaal langzaam aan de diepte in. Door druk en warmte gaat het zandsteen aan elkaar kitten en wordt zandsteen.

Dit zijn de drie basissoorten gesteenten. Alle stenen uit de keientuin passen op de een of andere wijze binnen deze drie groepen. Binnen iedere groep zijn er vele afwijkingen en bijzondere soorten te ontdekken

Gidsgesteenten

Vaak zie je dat lokaal, vanwege bijmenging van andere mineralen of een andere druk of warmte, weer een net wat ander gesteente wordt gevormd dan een gebied verderop. Sommige gesteenten zijn zo specifiek gevormd dat ze alleen maar lokaal voorkomen in een gebied in Scandinavië. Als zo’n steen uit zo’n gebied in Scandinavië via de ijstijd in Drenthe terecht is gekomen en we kunnen deze steen relateren aan de specifieke plek in Scandinavië dan noemen we dat een gidsgesteente. Daar zijn er ongeveer 140 van. In de keientuin hebben we meerdere van deze gidsgesteenten. Als er bij een naam van een steen een plaats of gebiedsnaam uit Scandinavië staat is duidelijk dat dat een gidsgesteente is.

In Drenthe zijn verschillende gletsjertongen geweest. Deze hebben ieder een eigen gesteentepakket meegenomen uit verschillende oorsprongsgebieden uit Scandinavie. Zo vind je op de Hondsrug vooral gesteenten uit een gebied tussen Finland en Zweden, de zogenaamde Alandeilanden. Deze stenen zijn kenmerkend doordat ze rood zijn met witte stippen. We noemen ze rapakivi’s. Als je 40 kilometer verderop in Drenthe komt (bijv. in Norg of Smilde) zie je vooral stenen uit Zuid Zweden, de rapakivi’s zijn hier bijna niet meer aanwezig. Dus zelfs binnen Drenthe zie je verschillende soorten gesteentegroepen.

Keienexpositie achter in museum

In het achterste stuk van het museum, dus voordat je naar buiten gaat zie je een aantal bijzondere stenen. De eerste is de granaatcoroniet (bij de rechterdeur die naar buiten gaat). Dit is een nieuw gidsgesteente. Hij komt uit de omgeving van Jonkoping in Zuid Zweden. Harry Huisman heeft deze beschreven op zijn website www.kijkeensomlaag.nl onder het kopje Nieuws uit de Keientuin.

Een andere bijzondere steen is de Witte Balkazandsteen. Deze steen was oorspronkelijk een zeebodem uit de omgeving van wat nu Zuid Amerika is. Het was een zeebodem met wormachtige beesten die in de bodem hun sporen hebben achtergelaten. Dat zijn nu de scheurachtige structuren in de steen. Doordat de aardplaten ten opzichte van elkaar verschuiven is door de loop van 500 miljoen jaar deze zeebodem verschoven naar wat nu het eiland Bornholm in de Oostzee is. Door de ijsmassa’s van het Saalien is deze steen losgerukt uit de bodem van Bornholm en is hij terechtgekomen in Drenthe. Nu ligt hij in het Hunebedcentrum. Wie weet waar hij over 1 miljoen jaar ligt. De reis van de steen gaat gewoon door. Harry Huisman heeft een mooi verhaal geschreven over deze steen. Deze is als het goed is aan iedereen uitgedeeld.

In de vitrine ligt een golfribbelzandsteen. Deze steen was oorspronkelijk een stuk zeebodem, 1 miljard jaar geleden, waar de zee golfribbels heeft achtergelaten zoals dat nu nog steeds op de zeebodems is te zien. De afdruk is bewaard gebleven doordat nieuwe laagjes over de zandribbels bewaard zijn gebleven en de afdruk niet hebben aangetast. De steen is oorspronkelijk in het zuiden van Zuid Amerika gevormd en is door de loop van 1 miljard jaar in Zuid Zweden terecht gekomen. Door de ijstijd is het in Drenthe terechtgekomen.

Op de zwarte blokken ligt een steen, die je ook op verschillende plekken in de keientuin ziet liggen, met strepen. Het is zogenaamde skolithoszandsteen uit Zuid Zweden. Het is een zandsteen dat vol zit met wormbuizen van een dier dat alleen bekend is vanwege de buisjes. Het eigenlijke dier is nooit teruggevonden. Dit gesteente is oorspronkelijk 500 miljoen jaar oud.

Op de zwarte blokken liggen ook een aantal gneisen en granieten. Het is niet belangrijk om de verschillende soorten granieten te kennen, als je mensen kunt laten zien wat het verschil is tussen een graniet en een gneis dan is dat voldoende.

Er ligt voor de zwarte blokken een steen met gletsjerkrassen. Deze stenen liggen ook in de keientuin (er liggen ook twee in de binnentuin dus binnen de gracht), waaronder hele grote. Dit zijn stenen die aan de onderkant van de gletsjer zaten. Deze zijn over andere stenen geschuurd die op dat moment al in de bodem aanwezig waren (dat komt omdat gletsjers zich regelmatig terugtrokken en weer aangroeiden, hierdoor schuurden nieuwe ijslagen over oudere keileemlagen heen).

Binnentuin

In de binnentuin liggen verschillende soorten stenen waaronder gidsgesteenten zoals bijv. de uppsalagraniet. Er ligt ook een Jotnische Zandsteen in conglomeraat vorm. Een conglomeraat is een gesteente dat is ontstaan uit aan elkaar verkitte grindstenen. Met andere woorden het is een oude rivierafzetting (of zeeafzetting als de rivierstenen uiteindelijk via de rivier in een zee uitkomen) waar grindstenen, voornamelijk kwartskiezels, vermengd met zand aan elkaar zijn gekit. Er zijn van deze steen maar twee bekend, eentje ligt bij ons in de keientuin. De andere ligt bij de ingang van de IJzertijdboerderij in Orvelte.

Er liggen in de binnentuin twee rapakivi’s. Dat zijn de bekende rode stenen met witte vlekken die zeer veel voorkomen op de Hondsrug. Ze komen oorspronkelijk van de eilandengroep de Alandeilanden tussen Finland en Zweden. Ze zijn zeer kenmerkend. Het is een granietsoort. Een kenner als Harry Huisman herkent ook nog weer eens zeer veel verschillende soorten rapakivi’s. Als je nu naar de Alandeilanden toe zou gaan zou je zelfs zien dat bijna ieder eilandje zijn eigen soort rapakivi heeft.

Aan de rechterkant van de binnentuin liggen een aantal keien met afwijkende mineralen. De steen het dichtst bij de muur zit vol met granaten. Dit zijn rode vlekken in het gesteente. Granaten zijn rode mineralen die vroeger, en nu nog steeds, veel gebruikt werden voor sieraden.

De volgende steen is een graniet met zwarte metaalachtige vlekken. Deze vlekken bestaan uit hematiet. Dit is een mineraal dat veel wordt gebruikt voor zegelringen.

De volgende steen is een steen met zwarte streepachtige mineralen. Dat zijn toermalijnen. Een mineraal dat ook voor sieraden wordt gebruikt.

In de keientuin liggen twee stenen met duidelijke gletsjerkrassen.

Meer informatie

Meer informatie over individuele stenen is te vinden op www.kijkeensomlaag.nl van Harry Huisman. Daarnaast staat er extra informatie in een boekje dat Harry Huisman heeft gemaakt en in de winkel van het Hunebedcentrum te koop is.

 

Vorig artikelArcheologische reisgids groeit met de dag
Volgend artikelIn het spoor van … een financiële duizendpoot

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.