Beenbewerken

De geschiedenis van beenbewerken is al zo oud als de mensheid.
Naast hout en steen waren been, gewei, ivoor en hoorn de oudste materialen waar onze verre voorouders gebruiksvoorwerpen, gereedschappen, wapens en sieraden van maakten.

Replica`s harpoen-/speerpunten

Naast een ambacht was beenbewerken (hoorn-, gewei- en ivoorbewerking vallen hier ook onder) eeuwenlang een vorm van vrijetijdsbesteding die vooral werd bedreven door mannen op het platteland en door zeelui, gevangenen en soldaten.

Van overgebleven botten van de maaltijd werden haaknaalden, garenwinders, naaldenkokertjes en andere gebruiksvoorwerpen gemaakt voor moeder de vrouw. Moeder de vrouw zelf hield zich niet bezig met beenbewerken; vrije tijd was voor haar nauwelijks weggelegd omdat er altijd wel iets te doen was in het huishouden.

Naaldenkokertjes, haaknaald en garenwindertje van been

Het ambachtelijke beenbewerken heeft geduurd tot in de 20ste eeuw. Tijdens de eerste helft van deze eeuw veranderde de produktie van benen voorwerpen snel. Niet langer waren benen produkten ambachtelijke produkten, ze werden nu in hoofdzaak machinaal gemaakt en versierd.

Machinaal gemaakte kaas/worstprikkers

Na de tweede wereldoorlog betrad West-Europa definitief de wereld van de kunststoffen en daarmee verdween de kennis en ervaring m.b.t. verwerking en toepassing van been in snel tempo.
Tegenwoordig wordt beenbewerken nog op zeer kleine schaal beoefend als ambacht en vrijetijdsbesteding.

Benen doosje maken voor dobbelsteentjes

Benodigd materiaal

– stukje pijpbeen van een schapenpoot;
– kurk of rondhout (b.v. tak van berk of wilg);
– stukje berkenbast (ca 2 mm dik).

Gereedschap

– vijl;
– sleutelvijltjes;
– juniorzaag (= kleine ijzerzaag);
– schuurpapier (fijn, middelfijn, grof);
– staalwol;
– gereedschap om rondjes te krassen (fonduevorkjes);
– grote schaar;
– oker;
– fijn penseeltje of dun stokje;
– lijm;
– (bankschroef);
– keukenrol;
– lapje leer

basisgereedschap voor beenbewerken: vijlen, juniorzaag, bankschroef en schuurmiddelen   

Werkwijze

– maak het stukje bot aan de binnenkant schoon (restjes merg eruit) en glad (aanwezige kraakbeen wegschuren/vijlen);
– vijl eventuele scherpe randjes en puntjes aan de buitenkant weg;
– schuur het stukje bot mooi glad met middelfijn/fijn schuurpapier;
– knip voor de bodem uit berkenbast of leer een rondje dat groter is dan de doorsnee van het botje. De rand mag best ca. ½ cm oversteken;

Iets overstekend bodempje.

– lijm de bodem vast aan het bot;
– als de bodem goed vastzit, knip je berkenbast/leer langs de rand van het botje op maat;
– snijd met een scherp (aardappelschil)mesje een kurk op maat voor het stopje. Werk het glad af met schuurpapier. In plaats van kurk kun je ook een stukje rondhout op maat zagen, snijden en schuren.

Versieren

Het doosje kun je versieren met b.v. een zaagsnede iets onder de uiteinden van het stukje been. Dit lukte het beste met een juniorzaagje. Zonodig zet je het doosje vast in een bankschroef. Vastzetten op de kopse kanten (bot breekt/knapt vrij makkelijk).

fluitje met zaagsneden onder de uiteinden van het stukje been.

Een andere mogelijkheid is de punt-cirkelversiering, een van de oudste versieringen die overal ter wereld werd en wordt gebruikt. Van fonduevorkjes kun je kleine `passertjes` maken. Door de tanden van de vorkjes iets naar elkaar toe te buigen, worden de cirkeltjes kleiner.

passertjes gemaakt van (ingekorte) fonduevorkjes.

Vorkje vastpakken iets onder de tandjes. Plaats het kortste tandje stevig in het bot. Kras met het langste tandje een cirkel.

fonduevork gebruikt als passertje.

Kleur de zaagsnedes of gekraste rondjes in met oker plus een beetje water. Gebruik hiervoor een fijn penseeltje of dun stokje (kaasprikkertje). Kleurstof buiten de `lijntjes` wegvegen met keukenrol.

Polijst, als de oker droog is, het doosje met fijne staalwol en daarna met een lapje leer.

Gebruik

Stop 3 dobbelsteentjes in het doosje en je kunt je eigen spelletje makkelijk overal mee naar toe nemen !
Met name in de tijd van de trekschuit (17de eeuw) was het doosje-met-dobbelstenen zeer in trek. Soms zat je uren aan boord en was een (dobbel)spel als afleiding zeer welkom. En …. er viel ook nog wat te verdienen (of te verliezen), want wie dobbelen zegt, bedoelt vaak ook spelen voor geld.

doosje, versiering ingekleurd met oker (Leslie Hummel)

Bronnen

– Het benen tijdperk: gebruiksvoorwerpen van been, gewei, hoorn en ivoor    10.000 jaar geleden tot heden; V.T. van Vilsteren; Nederlands, eerste druk 1987. 

– Beenbewerken, Het maken van sieraden en gebruiksvoorwerpen; Ans   Nieuwenburg; Cantecleer, Eerste druk1984.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.