Niet alles is ook wat je denkt te zien. Deze kei bijvoorbeeld. Ik vond hem op de grote keienhoop bij het Hunebedcentrum in Borger. Het is een Aland-rapakivi met daartussen een ander gesteente. Klinkt vreemd, maar het antwoord leest u verderop. Overigens, wilt u graag stenen zoeken, kom gerust. Er liggen nog steeds tienduizenden. Wel even aanmelden graag. Maar dit terzijde.

Rapakivi’s vormen een heterogene groep graniet-achtige gesteenten, die als zwerfsteen op de Hondsrug en trouwens ook elders veel voorkomen. Aland-rapakivi en de verwante Aland-graniet komen het meest voor, waarbij Aland-rapakivi makkelijk aan zijn typische witte ringetjes te herkennen is.

De steen op de foto is ook een Aland-rapakivi, maar wat opvalt, is de brede band in het gesteente. Deze bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van veldspaat, kwarts en donkere spikkeltjes van biotiet. De band wordt aan weerszijden begrensd door Aland-rapakivi. Mijn eerste indruk was, dit is een aplietgang. Apliet is een gesteente dat uit een fijnkorrelig mengsel bestaat van veldspaat en kwarts. Aplieten ontstaan uit meest dunvloeibare magmaresten, die onder hoge druk in scheuren en spleten van een grotendeels gekristalliseerd magmavoorkomen in de aardkorst worden geperst. Door snelle afkoeling ontstaan alleen kleine kristallen. Apliet en ook het verwante granofier komen onder rapakivi’s in het Hondruggebied veel voor.

Vreemd is de aanwezigheid in de apliet van relatief veel donker mineraal (biotiet). Bij het schoonmaken viel op dat de apliet niet richtingloos gekorreld was, maar dat de structuur iets had van een gneis. De afzonderlijke mineralen zijn ietwat parallel gerangschikt. Gneis is een metamorf gesteente. Dit zou ook de zwarte biotiet verklaren. Maar gneis als spleetvulling in Aland-rapakivi…? Dat zou onmogelijk zijn. De rapakivi-graniet aan weerszijden zou in dat geval dan ook gedeformeerd moeten zijn, en dat is iets dat in rapakivi’s niet voorkomt. Een puzzel dus. Tot het kwartje viel.

We hebben helemaal niet met een aplietgang te maken. Wat we als aplietgang zien is in feite een stuk van het omringende nevengesteente, waar rapakivimagma in is doorgedrongen en vervolgens is gekristalliseerd. Rapakivi-gebieden in Scandinavië vormen als het ware eilanden van jonger gesteente in een veel oudere omgeving met gneizen, migmatieten, amfibolieten e.d. Deze zwerfsteen toont een randstuk van rapakivigraniet en de omgevende gneis. Dat deze gneis erg fijnkorrelig is en op het eerste gezicht aan apliet doet denken, heeft te maken met de database van beelden in je hoofd. Je zoekt overeenkomsten en een bevestiging.

Rapakivimagma is afkomstig uit de onderste delen van de aardkorst. Het bezat bij kristallisatie een hoge temperatuur, veel hoger dan bij normale granieten. Bij het opstijgen in de aardkorst heeft rapakivimagma delen van het omringende oudere gesteente opgebroken en deels opgesmolten. Hierbij zijn grotere en kleine fragmenten nevengesteente in de rapakivi-graniet opgenomen. Dit nu is het geval bij deze zwerfsteen. Wat op het eerste gezicht als apliet oogt, is in feite een fijnkorrelige biotietgneis, een gesteente veel ouder dus dan de rapakivi zelf. Het verschil is zelfs een paar honderd miljoen jaar. Bij nadere beschouwing blijkt dat de randen van de gneis tegen de graniet aan een soort overgang tonen. Het zijn reactieranden, ontstaan door interactie van het hete rapakivimagma met het koudere gneis-gesteente. Deels vond opsmelting plaats van gneisbestanddelen, maar ongetwijfeld ook rekristallisatie in min of meer vaste toestand. Van dichtbij doet de smalle reactierand door de vorming van kaliveldspaat en kleine parallele kwartslijstjes zelfs aan schriftgraniet denken. Een bijzonder geval dit. Kortom, niet alles is wat het lijkt.

Ter vergelijking plaats ik een foto van een Aland-rapakivi wél met een aplietgang.

Wilt u meer weten over zwerfstenen dan raden we u aan om eens te kijken op www.stenenzoeken.nl

Tekst en foto’s Harry Huisman.

Vorig artikelKataklasiet en myloniet in het Hondsruggebied
Volgend artikelGranaten in een zwerfsteen
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.