Er zullen weinig zwerfsteenliefhebbers zijn die nog nooit van schriftgraniet hebben gehoord. In de noordelijke helft van ons land zijn zwerfstenen van deze bijzondere vorm van pegmatiet bepaald niet zeldzaam. Vooral in Oost-Baltische zwerfsteengezelschappen op de Hondsrug in Drenthe worden geregeld fraaie vondsten van dit bijzondere zwerfsteentype gedaan.

In schriftgraniet is sprake van een innige vergroeiing van kaliveldspaat en kwarts. Deze vergroeiing is doorgaans goed met het blote oog te zien. Bij hun vorming zijn beide mineralen, kaliveldspaat en kwarts, tegelijk gekristalliseerd. Omdat kaliveldspaat de hoofdmassa in schriftgraniet vormt, lijkt het alsof kwarts bij het kristalliseren de kristalvlakken van kaliveldspaat heeft gevolgd. Opvallend is dat bij het doorslaan van schriftgraniet sprake is van twee richtingen. In de lengterichting van de kristalgroei liggen veldspaat en kwarts in de vorm van lijsten parallel en recht naast elkaar. Hierbij slaat kwarts bij kaliveldspaat ‘de hoek om’. Met andere woorden: kwartslijsten omvatten die van kaliveldspaat voor een gering deel. Dwars hierop zien we de hakerige doorsneden van de kwartslijsten. In deze gedeeltelijke veldspaat-omarming van kwarts zit veel variatie. Toch zien we in vrijwel alle gevallen een patroon van lettertekens, die op het Hebräisch en Arabisch lijken. Ook wigvormige patronen die aan spijkerschrift herinneren komen voor.

Dit patroon of deze structuur herhaalt zich in centimeter- en decimeterbereik, maar soms vormen kaliveldspaat en kwarts innig vergroeide oppervlakken van meer dan een halve meter. Ondanks de veelheid aan lettertekenvormen, behoren de figuurtjes allemaal tot één en hetzelfde kwartskristal.

Bijzonder is dat je deze veldspaat/kwartsvergroeiing kleiner, maar niettemin erg fraai, tegenkomt in rapakivi-graniet. Vooral in Aland-rapakivi met zijn ronde witomrande kaliveldspaten zijn de tussenruimten tussen de eerstelingkristallen opgevuld met een fijngrafisch mengsel van kaliveldspaat en donkerder kwarts. Bij veel rapakivi’s is deze vergroeiing, die eerder ‘micro-pegmatiet’ genoemd werd, nog net met het blote oog zichtbaar. Pas onder de loep blijkt de schoonheid ervan en ook dat in deze rapakivi’s een grote variatie aan fijn tot zeer fijne schriftgranietische vergroeiingen voorkomt. Geen Aland-rapakivi is hetzelfde. Sommige bezitten een ietwat ‘slordige’ microstructuur, in andere gevallen zijn de vergroeiingen bijzonder regelmatig en prachtig van vorm, alsof ze met een heel fijne pen en met uiterste precisie getekend zijn.

De fijngrafische kaliveldspaat/kwartsvergroeiingen zijn pas in een laat stadium van kristallisatie van de rapakivi-graniet ontstaan. Het rapakivi-magma moet in dit stadium een tamelijk dichte, hete brij van kristallen gevormd hebben, waartussen zich nog magma bevond. Omdat bij de groei van kristallen de samenstelling van het overblijvende magma wijzigt – er worden immers bestanddelen aan onttrokken – wordt ten langen leste een stadium bereikt waarin kaliveldspaat en kwarts tegelijk uitkristalliseren en zo de overblijvende ruimten tussen de eerder gevormde kristallen opvullen.

Aland-rapakivi komt overal in Noord-Nederland voor. Denk bij het zien ervan niet gelijk “Zo eentje heb ik al”. Nee, pak de steen op en kijk door de loep of je inderdaad al een vergelijkend voorbeeld hebt. Verweerde akkerstenen zijn voor de zichtbaarheid van deze fijn-grafische vergroeiingen zeer geschikt. Door chemische verwering zijn deze rapakivi’s gebleekt, waardoor de donkere kwartsjes zeer duidelijk tegen de lichter getinte kaliveldspaat afsteken. ‘Huismussen’ zoals rapakivi’s kunnen ongelooflijk mooi zijn, vooral van dichtbij.

Tekst en foto’s Harry Huisman.

Wilt u meer weten over zwerfstenen dan raden we u aan om eens te kijken op www.stenenzoeken.nl

Vorig artikelEen leuk uitstapje op de Veluwe
Volgend artikelWandelgids Hondsrugpad
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.