Helsinkiet in Keientuin van het Hunebedcentrum. Foto Harry Huisman

In de stenenwereld tref je namen aan die je vaker tegenkomt. Finse Helsinkiet hoort daar zeker niet bij. Mensen die zo nu en dan zwerfstenen oprapen, zal de naam weinig zeggen, laat staan dat ze er een beeld bij hebben. Bij verzamelaars die zich op gidsgesteenten richten, gaan de bellen echter rinkelen. Finse Helsinkiet is een zeldzame zwerfsteensoort; op de meeste plaatsen in Midden- en Noord-Nederland zelfs zeer zeldzaam. Alleen in het Hondsruggebied in Drenthe en Groningen komt het gesteente wat meer voor, maar ook hier liggen ze niet voor het oprapen.

De zeldzaamheid heeft te maken met de herkomst: Zuidwest-Finland. Maar om deze zwerfsteensoort vervolgens dan ook Finse Helsinkiet te noemen? Mensen die een beetje schoolse geografie hebben onthouden, weten dat Helsinki de hoofdstad van Finland is. In dit licht bezien zou ‘Finse Helsinkiet’ een pleonasme genoemd mogen worden. In Scandinavië is er bij mijn weten buiten Finland geen plaats of dorp die ook Helsinki heet. In Finland wel en dan tegelijk ook twee. De een is de hoofdstad van het land en….tevens de type-localiteit van Finse Helsinkiet. Het andere Helsinki ligt meer naar het westen, in het rapakivi-gebied van Vehmaa.

Midden in de hoofdstad Helsinki is een steile rotswand, waar Helsinkiet ontsloten is. Verder oostwaarts komt het ook nog voor bij Porvoo. Maar zowel uit de omgeving van Helsinki als Porvoo zijn bij ons geen zwerfstenen te verwachten. Toch zijn in het Hondsruggebied vele malen Finse Helsinkieten gevonden. Het mooiste voorbeeld is een prachtig zwerfblok van bijna een kubieke meter groot, gevonden in de keileem in Haren (Gr.). De steen ligt momenteel aan de rand van de keientuin, langs het toegangspad naar het Hunebedcentrum in Borger. De aanwezigheid van zwerfstenen in het Hondsruggebied wijst op andere voorkomens van dit gesteente, westelijker in Finland, mogelijk zelfs binnen de Aland-archipel.

Helsinkiet. Foto Harry Huisman

Wat maakt Finse Helsinkiet bijzonder? Allereerst zijn kleur en vervolgens de samenstelling. Het is een kristallijn gesteente met een structuur die richtingloos korrelig is. De kleur van het gesteente is roomwit tot duidelijk rosewit, met een wisselende hoeveelheid bruin en bruinviolet in de vorm van adertjes, vegen en vlekjes. Het bruine component in de steen vormt soms de matrix waarmee de overige mineralen, vooral veldspaat, omgeven zijn. Verder komt er in de meeste zwerfstenen nog wat kwarts en zwart gespikkel voor van biotiet en chloriet.

Op het eerste gezicht doet de steen aan graniet denken, hoewel? Kwarts is niet of slechts weinig aanwezig. Een syeniet dan? Daar is het wel eens voor aangezien. Ook is het wel eens voor pegmatiet uitgemaakt. Dit vanwege de overmaat aan witte veldspaat. Deze laatste valt overigens te verdelen in matwitte plagioklaas en wat meer glanzende witte kaliveldspaat, waarbij plagioklaas procentueel meer aanwezig is dan kaliveldspaat. De porseleinkleurige plagioklaas duidt op de veldspaatsoort albiet.

Tussen veldspaat, enige kwarts en donkere mineralen valt vooral een roodbruin bestanddeel op. Soms houdt het zich wat op de achtergrond, in andere gevallen is het zeer duidelijk aanwezig. Het is epidoot. Maar epidoot is toch groen? Klopt, alleen zijn de epidootkristalletjes in Finse Helsinkiet omgeven door het ijzermineraal hematiet. Dat is verantwoordelijk voor de bruine tot bruinviolette kleur.

Helsinkiet. Foto Harry Huisman

Finse Helsinkiet is geen magmatisch gesteente, hoewel het dit oorspronkelijk wel was. Helsinkiet heeft metamorfose ondergaan, meer specifiek metasomatose. Hete circulerende vloeistoffen in de aardkorst hebben minerale bestanddelen in het gesteente hydrothermaal omgezet. Hierbij is epidoot ontstaan. Interessant is dat in Finse Helsinkiet sprake is van twee generaties kristallen. De ene groep, bestaande uit veldspaat, kwarts en biotiet zijn duidelijk gedeformeerd. De veldspaten zijn verbogen, tonen breukvorming en zelfs verbrokkeling. Dit zijn de oorspronkelijke mineralen. De andere groep ontstond pas na metamorfose. Dit betreft vooral epidoot, een deel van de witte plagioklaas en chloriet.

De bruine tot violetbruine kleur van de epidoot is secundair, met andere woorden, is van latere datum. Bijzonder is dat van Finse Helsinkiet ook zwerfstenen worden gevonden waarbij epidoot gewoon groen is. Dat deze laatste geen Finse Helsinkiet genoemd mogen worden is duidelijk. Het is niet onwaarschijnlijk dat witte Helsinkiet met groene epidoot van dezelfde locaties komt als die met bruine epidoot.

Al met is Finse Helsinkiet een mooi en interessant gesteente, dat in ons land vooral op plaatsen te vinden is met een Oost-Baltisch zwerfsteengezelschap. Met andere woorden, waar je veel rapakivi’s tegenkomt, is de kans op het vinden van een Helsinkiet ook groot.

Helsinkiet. Foto Harry Huisman
Helsinkiet. Foto Harry Huisman
Helsinkiet. Foto Harry Huisman
Helsinkiet. Foto Harry Huisman

Als u bent geïnteresseerd in meer verhalen over zwerfstenen dan raden we u aan eens te kijken op de website van Harry Huisman – www.stenenzoeken.nl

Vorig artikelArcheologisch monument Oud-Wolfheze
Volgend artikelMaak kennis met de Drents Prehistorische Vereniging (DPV)
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.