Foto Harry Huisman

Of het nu voortschrijdend inzicht is, doelbewust gesteentemonsters verzamelen of een heel toevallige ontdekking, feit is dat gidsgesteenten in de zwerfsteenwereld niet aan veranderingen ontkomen. Allereerst en wellicht ten overvloede, gidsgesteenten zijn zwerfstenen waarvan de herkomst bekend is.

Bij de meeste zwerfsteenliefhebbers staan gidsgesteenten voor noordelijke zwerfstenen. Deze vind je op allerlei plaatsen in de noordelijke helft van ons land. En het moet gezegd, gidsgesteenten hebben iets speciaals. Het vinden ervan geeft menige verzamelaar een kick, want het zal je maar gebeuren dat je op een zandpad of in een hoop keien een kleurige steen vindt, waarvan je ontdekt waar die oorspronkelijk vandaan komt. In het Hondsrug-gebied heb je gidsgesteenten die in de ijstijd een reis gemaakt hebben van Zweeds Lapland in Noord-Zweden naar ons land. Bepaald niet niks want ruim 2500 km hiervandaan. En dan te weten dat de reissnelheid per jaar veelal niet meer bedroeg dan enige tientallen meters tot mogelijk een kilometer of iets meer. Bij dit laatste spreek je al snel van ‘formule-1 zwerfstenen’.

Minder bekend is dat in ons land ook gidsgesteenten te vinden zijn die uit het midden en het oosten van Duitsland komen of uit Noord-Frankrijk. Deze vind je vooral in Oost-en Zuid-Nederland. Ze zijn aangevoerd door snelstromend water of ingevroren in drijvend grondijs. We moeten hierbij denken aan rivieren als Elbe en Wezer voor oostelijk Nederland en voor Zuid-Nederland aan Maas, Moezel en Rijn.

Het verschil tussen riviergrind en noordelijke zwerfstenen is enorm. Niet alleen het sortiment steensoorten is onder noordelijke zwerfstenen vele malen groter, het voornaamste is dat onder noordelijke zwerfstenen heel veel magmatische gesteenten voorkomen. Graniet is hiervan wel het bekendst. Graniet ontbreekt in oostelijk en zuidelijk grind vrijwel volledig. Alleen in oude Maasgrindafzettingen komen we rolstenen van kleurige graniet tegen. Ze zijn afkomstig uit de noordelijke Vogezen bij Epinal en zijn aangevoerd door de Moezel, toen deze nog een zijrivier was van de Maas. Onthoofding van de Moezel in het Pleistoceen is de oorzaak dat de Moezel een zijrivier van de Rijn werd. Hiermee hield de aanvoer van gidsgesteenten van graniet uit de buurt van Epinal op.

Hoe zit het met het verdwijnen en verschijnen van noordelijke gidsgesteenten? De keientuin van het Hunebedcentrum in Borger weet daar alles van. Verspreid tussen duizenden andere zwerfstenen liggen daar een paar roodachtige en grofkorrelige Siljan-granieten. Met hun heldere roodachtige kleur en duidelijke korreling onderscheiden ze zich van andere zwerfstenen. Siljan-graniet vormt een voorkomen rond het Siljan-meer in Midden-Zweden. Dit meer markeert de inslag van een reuzenmeteoriet tijdens het Ordovicium, zo’n 460 miljoen jaar geleden. Het grote, rondachtige meer is het litteken dat die dramatische gebeurtenis in de aardkorst heeft nagelaten. In de Siljan-graniet zijn de gevolgen van die inslag op een aantal plaatsen nog te zien en ook te verzamelen.

Foto Harry Huisman

Het herkenbare uiterlijk van Siljan-graniet is reden dat vondsten hogelijk gewaardeerd worden. Bij het doorzagen en polijsten toont dit graniettype zijn ware pracht. Hier komt nog bij dat zwerfstenen ervan bepaald niet algemeen voorkomen. Bijzonder en tegelijk merkwaardig is, dat Siljan-graniet juist in het Hondsrug-gebied verschillende malen gevonden is. En dan te weten dat Midden-Zweden nu net een gebied is waarvan in Oost-Drenthe bijzonder weinig zwerfstenen voorkomen. Smaland-granieten uit Zuid-Zweden vind je er meer. En daar zit hem nu net de kneep.

Op zoek naar gesteentemonsters van geschikte gidsgesteenten kwam Marc Torbohm uit Berlijn in de omgeving van Eksjö in Zuid-Zweden (Smaland) dubbelgangers tegen van Siljan-graniet. Zwerfstenen ervan kwamen daar zoveel voor, dat het moedergesteente hoogstwaarschijnlijk niet ver daar vandaan voorkomt. De zwerfstenen in Smaland zijn alleen met de loep van de echte Siljan-graniet te onderscheiden. De kwartsen zijn troebel en soms gebroken. Ze vormen grijze tot grijsblauwe onregelmatige aggregaten. In echte Siljan-graniet zijn de kwartsen transparant. Zwarte biotiet vormt soms korte slierten en aggregaten in het gesteente en afzonderlijk bekeken, zijn de zwarte glimmerblaadjes vaak door deformatie iets gebogen.

Foto Harry Huisman

Om een lang verhaal kort te maken: de meeste in ons land gevonden Siljan-granieten, inclusief die in de keientuin in Borger, verliezen hun status. Niet langer Siljan-graniet, maar nog wel gidsgesteente, van een ander en nieuw type, dat wel weer. Veruit de meeste Siljan-granieten noemen we in het vervolg ‘Bonte Vaxiö-graniet’ of beter nog ‘Eksjö-graniet’, naar de vindplaats van de talrijke zwerfstenen. Het wordt nog spannend waar en vooral wanneer het moedergesteente van deze dubbelganger gevonden wordt.

Foto Harry Huisman

Het voorkomen als zwerfsteen in het Hondsruggebied is hierdoor ook aannemelijker geworden, want één van de keileemtypen die op de ruggen van het Hondsrug-complex voorkomt, bevat altijd granieten uit Smaland.

Zo zijn we dus een gidsgesteente in onze verzamelingen armer en tegelijkertijd eentje rijker geworden. Het kan verkeren. En dan te bedenken dat ‘Siljan-graniet’ bepaald geen uitzondering vormt. Daarover kom ik een volgende keer nog wel te spreken.

Kun je dan in noordelijk Nederland helemaal geen Siljan-graniet meer vinden? Jazeker wel, alleen minder en dan ook nog op bepaalde plaatsen en…. na zorgvuldig loepgebruik.

Foto Harry Huisman

Bent u geïnteresseerd in meer verhalen over zwerfstenen dan raden we u aan om eens te kijken op www.kijkeensomlaag.nl

Vorig artikelDe Nationale Archeologiedagen gaan weer van start!
Volgend artikelDe functie van haardkuilen?
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.