Balka zandsteen. Foto Harry Huisman

Bedenk maar eens iets voor fossiele graafsporen van antieke wadpieren in zandsteen. want dat zijn het. Voor dergelijke en andere fossiele sporen van leven moet je tussen Drentse zwerfstenen naar zandstenen omkijken. Dit doen maar weinig verzamelaars. Vreemd, want het zijn fossielen en nog oud ook. Komt waarschijnlijk omdat zandstenen niet ‘seksie’ gevonden worden.

In tegenstelling tot de veel mooiere kristallijne zwerfstenen, mis je in zandsteen het boeiende samenspel van allerlei kleurige mineralen. Zwerfkeien van graniet en gneis, om van migmatiet maar te zwijgen, zijn daarom veel meer in trek. Hier komt nog bij dat van zandstenen alleen in algemeen iets gezegd kan worden over de herkomst: Zuid-Zweden, Botnische Golf, Dalarne enz. Nee, dan wordt bij stenenzoekers de vondst van een fraaie rhombenporfier uit het Oslo-gebied in Zuid-Noorwegen veel hoger aangeslagen. Je merkt het al bij kinderen, als die stenen zoeken. Zandstenen vinden ze saaier en het moet gezegd, veel kleur zit er doorgaans niet aan. Kortom, zandstenen kijk je in het voorbij gaan heel even aan, maar je laat ze doorgaans liggen. Toch verdienen ze meer aandacht.

Zandsteen is van alle tijden. Je vindt het gesteente in dikke, soms heel kleurige lagen over de hele wereld. Mensen die de Grand Canyon en streken in Utah in de Verenigde Staten hebben bezocht kunnen dit beamen. En wat te denken van Petra in Jordanië, waar het oude volk van de Nabateeërs prachtige gevels en reeksen kamers in kleurige zandsteen hebben uitgehakt. Ondanks de kleurigheid soms, zijn de meeste zandstenen in ons land terughoudend gekleurd. Wit, geel, grijs en rood komen veel voor, een hoogst enkele haalt diep violet.

Bijzonder is dat veel van onze zandstenen afkomstig zijn uit zandsteenafzettingen in Zweden en aangrenzende Oostzee, waarin je een veelheid aan sporenfossielen kunt vinden. Ook al hebben we veelal geen idee welke dieren de sporen hebben achter gelaten, hun graaf-, woon-, graas- en loopspieren worden in de geologie toch echt als fossielen beschouwd. En juist deze kun je in Drenthe, ook in het Hondsruggebied, regelmatig oprapen.

Vrijwel alle zandstenen met levenssporen dateren uit het Vroeg-Cambrium. Ze zijn om en nabij zo’n 530 miljoen jaren geleden in ondiepwaterafzettingen op de zeebodem achter gelaten. Daarmee zijn het tegelijk ook de alleroudste fossielen die in ons land te vinden zijn. Buizenzandsteen komt het meest voor. Zeldzamer zijn zandstenen met graafsporen die op overlangse doorsnede een korte of langere U-vorm bezitten. De laagjes zand tussen de u-vormige buizen zijn karakteristiek naar onderen doorgebogen. Levenssporen als deze worden Diplocraterion genoemd; er is namelijk ook een Monocraterion. Deze laatste bestaat uit één trechtervormige graafgang. Bij Diplocraterion heb je er twee. De gelijkenis van Diplocraterion met graafgangen van de huidige wadpier is opvallend.

In het Hunebedcentrum ligt een groot zwerfblok van grijswitte, dichte zandsteen met vele tientallen dwarsdoorsneden van graafgangen van Diplocraterion. De bovenzijde van de steen toont het oude zeebodemoppervlak. Door de verstoring van het sediment tussen beide graafgangen, lijkt het alsof deze op dwarsdoorsnede door een rommelige, meestal donkerder gekleurde streep verbonden zijn. De graafgangen staan dicht opeen en liggen schots en scheef ten opzichte van elkaar. Van enige afstand lijken het wel afdrukken van kraaienpootjes. Met elkaar geven ze een heel karakteristiek beeld van een levensgemeenschap van vele honderden miljoen jaren oud. Of de U-vormige graafgangen inderdaad door verwanten van de wadpier zijn achtergelaten, is niet bekend, maar de overeenkomst is treffend.

Bijzonder is dat de herkomst van de zandsteen in het Hunebedcentrum, met een kleine slag om de arm, bekend is. In het oosten van het Deense Oostzee-eiland komt bij Balka een vergelijkbaar type zandsteen voor met dezelfde sporenfossielen. De keiharde zandsteenlagen liggen vrijwel horizontaal. Ze vormen bij Balka de overgang van land naar zee, alsof ze kortgeleden uit strandzand zijn ontstaan. Even verderop bij Balka heb je inderdaad prachtige stranden die uit fijn wit strandzand bestaan.

Daar, bij Balka loop je over duizenden en nog eens duizenden fossiele graafgangen van Diplocraterion, een belevenis op zichzelf. Sporen van leven van zo’n 530 miljoen jaren oud. Zoiets blijft je bij. Kom je een paar jaren later tussen de aangevoerde keien voor de keientuin een vrijwel identieke zwerfsteen van Balka-zandsteen tegen, dan krijgt zo’n kei een dubbele betekenis. Ook al is ie saai grijswit van kleur.

Deze zwerfsteen van Balka-zandsteen met zijn levenssporen van Diplocraterion zittelli is te bewonderen in de kleine keientuin van het Hunebedcentrum in Borger, direct achter het museumgebouw.

Foto’s en tekst Harry Huisman

Bent u geinteresseerd in meer verhalen over bijzondere zwerfstenen dan raden we u aan om eens te kijken op de website van Harry Huisman.

Vorig artikelStenen zoeken en stenen determineren
Volgend artikelDe Hondsrug UNESCO Global Geopark organiseert vanaf maandag 1 november 2021, in samenwerking met het Hunebedcentrum en met dr. Tom A. J. Reijers:
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.