Vandaag de dag zien we het gebruik van deze materialen niet vaak meer en het bewerken ervan vaak alleen over de grens. Het ambacht beenbewerking is niet meer bekend, maar het materiaal levert de mooiste gereedschappen, wapens en sieraden op. In de prehistorie zijn deze grondstoffen gebruikt, maar niet in elk gebied is het materiaal bewaard gebleven. In dit artikel noemen we het gebruik van het materiaal op per categorie.

Twee mannetjes met prachtig gewei in gevecht, Ramessos, Public domain, via Wikimedia Commons.

Gewei

Bij alle hertachtigen hebben de mannetjes een gewei, maar bij rendieren ook de vrouwtjes. De geweien vallen af na de paartijd en bij rendiervrouwtjes na geboorte van het jong. Elk jaar komt een groter gewei terug, maar bij ouderdom kan het gewei iets kleiner worden. Het gewei groeit in vier tot zes maanden tot zijn totale omvang. De grootte en het gewicht van het gewei is afhankelijk van de omstandigheden, denk aan voeding, omgeving en gezondheid. Bij een edelhert kan het gewicht van een gewei wel 10 kilo bedragen. Een gewei waar de huid overheen zit, is niet te gebruiken. Gewei is veel gebruikt voor voorwerpen waarop druk wordt uitgeoefend denk aan kammen en handgrepen. Een dun stuk rendiergewei is heel buigzaam.

Gewei of been?

Been en gewei zijn als bewerkt materiaal moeilijk te onderscheiden, maar gewei is taaier dan been en dus minder breekbaar. De elasticiteit van gewei is tweeenhalf keer zo groot als been.

Gewei – gebruik door de tijd

Gewei wordt gebruikt als versiering bij berkenhouten dozen. Door de tijd heen werd gewei gezien als een bron van kracht en baby’s kregen een stuk gewei als bijtring om de kracht van het hert te krijgen. Rozenkransen werden als amulet gedragen. Deze amuletten werden versierd met een vruchtbaarheidsteken, de fallus. Verpoederd gewei is verkocht als geneesmiddel doordat het werd gezien als een energiebron. Een verwijzing hiernaar is een hertenkop als uithangbord bij een apotheek.

Van gewei werden handvaten gemaakt, maar het materiaal werd ook gebruikt voor dobbelstenen (ook benen) en kammen. Op sommige plaatsen is bekend dat hertachtigen niet voorkwamen. Vondsten van gewei zijn dan een bewijs voor import van deze grondstof.

Kam van hertengewei uit middeleeuwen, Loppersum, Rijksmuseum van Oudheden.

Gereedschap

De grondstoffen zijn gebruik als materiaal voor gereedschapen. De mensen in de prehistorie maakten:

– hak van gewei (losmaken van de grond; vuursteenknollen uit mergel los hakken);

– dissel van gewei (voor afwerken ruw bewerkt hout, het blad staat dwars op de steel);

– beitels van been en gewei;

– bijlen van doorboord been en gewei;

– priemen van been, gewei en hoorn, al of niet vastgezet in handgreep (voor gaten maken in leer voor kleding/schoeisel);

– drevels van gewei (voor vuursteen en zacht hout bewerken);

– hamers van gewei (vuursteen bewerken);

– naalden van been, gewei en hoorn;

– vatting/handgreep voor vuurstenen bijlen, messen en ander gereedschap;

– en runderschouderblad, waarschijnlijk gebruikt als schep.

Naald van gewei.

Jacht en wapens

In de jacht, visserij en bij wapens speelden de materialen ook een rol. De mensen in de prehistorie maakten:

– vishaken van been en gewei;

– speerpunten van been en gewei;

– pijlpunten van been en gewei;

– harpoenen van been en gewei;

– messen van been en gewei, al of niet gekarteld;

– handgrepen en vattingen (zie gereedschap);

– nokken van gewei voor samengestelde boog;

– signaal/lokfluitjes van been, gewei en hoorn;

– jachthoorn;

– en onderdeel speerwerper (punt waar uitsparing achterkant speer op past).

Vishaak van gewei.

Persoonlijke verzorging en versiering

De materialen werden gebruikt in de versiering en persoonlijke verzorging.

– kralen en sieraden van been, gewei, hoorn, ivoor;

– hangers/amuletten van been, hoorn en gewei;

– haarspelden/spelden;

– en kammen (niet duidelijk of ze als weef- of haarkam zijn gebruikt).

Amulet van rozenkrans.

Eten en drinken

– lepels van been, hoorn en gewei (eten, roeren);

– spatels (roeren maar ook: schrapen b.v. bij leer looien, glad strijken van nog niet gebakken aardewerk);

– en drinkhoorn.

Muziek

– fluitjes van been, hoorn en gewei;

– rasp van been;

– snorrebot;

– zoembot;

– hoorn.

Handwerk

– naalden en priemen (zie gereedschap);

– spinklosjes;

– weefkammen van been, gewei (aanslaan van weefsel, wol en vlas uitkammen);

– naaldenkokertjes van been en gewei;

– en weefplaatjes van been en gewei.

Overig

– speelschijfjes van been en gewei

Teksten en foto’s Yvonne Ording & Nadine Lemmers

Dankwoord

De workshop van maandag 26 juli is mede mogelijk gemaakt door de Fonds voor Cultuurparticipatie.

Vorig artikelWohsen
Volgend artikelAmulet maken van gewei

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.