Ingang van de dolmen van Menga

In de categorie ‘mijn hunebed’ nodigen we mensen uit te schrijven over hun persoonlijke inzichten over hunebedden. Hier een verhaal van Peter van den Hoek

In het Zuid-Spaanse stadje Antequera (Málaga) is een Hunebed te vinden dat is opgebouwd uit enorme stenen. De zwaarste steen is een deksteen die maar liefst 180 ton weegt. Dit is ruim viermaal het gewicht van de zwaarste steen die bij het bekende Stonehenge¹ is gebruikt. Het bouwwerk dat uit een gang en kamer bestaat, zie tekening Dolmen de Menga, is maar liefst 27,5 meter lang, waarvan de kamer op zijn breedst wel 6 meter meet. In deze kamer zijn drie pilaren geplaatst om het enorme gewicht van de dekstenen op te vangen.

In de literatuur over dit hunebed staat beschreven dat het is uitgelijnd op een rots-massief in de vorm van een mensenhoofd met de naam ‘Pena de los Enamorados’ (Rots van de Geliefden) en op de Zonsopgang tijdens Midzomer.

Deze laatste bewering trok mijn aandacht, want kijkend naar dit hunebed lijkt een Maanuitlijning op het eerste gezicht meer voor de hand te liggen dan een Zonneuitlijning. Reden genoeg voor mij om er maar eens wat dieper in te duiken als Archeoastronoom. Dit is een duur woord voor iemand die de Archeologie bestudeert vanuit Astronomisch oogpunt, dus Zon, Maan en Sterren.

Inderdaad lijkt dit hunebed een zeer overtuigende uitlijning op de Maan te bezitten, maar ook de Zon speelt hierin een rol van betekenis. De rechter zijkant van het hunebed lijkt namelijk te fungeren als een enorme Maan- en Zonnewijzer! In dit artikel ga ik proberen uit te leggen hoe ik dat zie:

Wanneer de Maan haar allerlangste baan trekt langs de hemel, beschijnt ze tijdens opkomst de hele rechterwand van het hunebed. Haar schaduw begint dan precies op de scheiding van steen B (Backstone) die de achterwand markeert en steen R1 (Rechts 1) die het begin van de rechterwand markeert, zie tekening Dolmen de Menga. Ik geloof niet dat deze exacte uitlijning op puur toeval berust. Dit moet bewust zijn gedaan door de bouwers zo’n 5.500 jaar geleden met een precisie die echt ongelooflijk veel respect afdwingt. Hoe hebben ze dat met zulke zware stenen zo precies voor elkaar gekregen?

Wanneer de Zon op zijn beurt zijn allerlangste baan langs de hemel trekt met Midzomer, schijnt hij tijdens opkomst tot ongeveer het midden van de rechter kamerwand. Zijn schaduw begint dan op de scheiding van steen R4 en R5. Zou dat ook de reden kunnen zijn, waarom steen R4 iets naar voren springt? Ik geloof van wel!

De langste Maanbaan is in tegenstelling tot die van de Zon niet constant. Met een interval van gemiddeld 9,3 jaar loopt haar lichtgrens terug van het punt tussen steen B en R1 (Grote of Major Maanstilstand) naar het punt tussen steen R7 en R8 (Kleine of Minor Maanstilstand). Om deze uitlijning te accentueren springt ook steen R7 naar voren, waarmee deze steen tevens het begin van de kamer markeert. Hoe bijzonder precies hebben de bouwers dit toch voor elkaar gebokst?

De Zon is makkelijker te doorgronden dan de Maan. Ieder jaar schijnt zijn licht bij opkomst tijdens Midzomer rond 21 juni zo’n 10 dagen lang tot het midden van de rechter kamerwand. Ik kan me heel goed voorstellen dat de Hunebedbouwers of breder de Megalithische Cultuur dit jaarlijks terugkerende moment eerden met een feest of viering.

De Maan heeft, zoals gezegd, niet zo’n vaste positie, maar werpt haar licht tijdens opkomst op de rechter kamerwand van het begin R7 (Kleine Maanstilstand) tot aan het eind R1 (Grote Maanstilstand). Deze gebeurtenis vindt plaats om de 9 tot 9,5 jaar. Omdat het Maanlicht veel zwakker is dan het Zonlicht kan dit alleen worden waargenomen in het najaar, omdat de Maan dan in de nacht opkomt in haar uiterste positie. Gelukkig duurt een Grote of Kleine Maanstilstand wel 1,5 tot 2 jaar, wat betekent dat ze altijd in het najaar kan worden waargenomen, ook al vindt het exacte moment in het voorjaar plaats.

Binnen in de dolmen van Menga

Ik kan me hierbij ook heel goed voorstellen dat vooral een Grote Maanstilstand, waarbij het Maanlicht van de opkomende Maan de hele rechterwand beschijnt tot achter in de kamer Groots werd Gevierd.

Is hiermee dan alles gezegd over Dolmen de Menga? Nee, er komt nog meer moois! Maanstilstanden gaan namelijk altijd samen met verduisteringen of eclipsen van zowel Zon als Maan. Wanneer de Maan opkomt in één van haar uiterste Stilstand posities vinden er altijd verduisteringen plaats in voorjaar en najaar. Is haar opkomst positie er precies tussenin, zoals de Zon met Midzomer, dan vinden verduisteringen plaats in zomer en winter. Op deze wijze konden deze Hunebedbouwers dus ook nog verduisteringen voorspellen. Hoe bijzonder is dat!

Nu zijn we er nog niet met het hele verhaal, want ook de stenen in de gang hebben een functie als Maan- en Zonnewijzer! Zoals de Zon tijdens Midzomer zijn langste baan trekt langs de hemel, trekt hij tijdens Midwinter zijn kortste baan. Ook deze gebeurtenis is door de bouwers vastgelegd in dit hunebed, want op dat moment beschijnt de Zon tijdens opkomst slechts het eerste gedeelte van steen R11 aan de rechter kant van de ingang.

Net als de Zon trekt ook de Maan een kortste baan langs de hemel, maar in tegenstelling tot de Zon iedere maand en twee weken na haar langste baan. We noemen dit het Minimum (Min.), zoals we haar langste baan met het Maximum (Max.) aanduiden, zie tekening Dolmen de Menga. Wanneer de Maan opkomt tijdens haar Minimum dan verlicht ze, net als de Zon tijdens zijn kortste baan, slechts de eerste steen R11 van de gang aan de rechterkant van het hunebed. Tijdens een Kleine Maanstilstand schijnt haar licht bij opkomst precies op het midden van deze steen en tijdens een Grote Maanstilstand op het eerste kwart ervan. Dit betekent in theorie dat de Maan tijdens een Grote Stilstand in een periode van twee weken haar licht over de complete rechterwand van het hunebed verplaatst van de eerste steen R1 tot de laatste steen R11. En daarna weer terug in een complete cyclus van 27 tot 28 dagen tijd. Ik zeg: ‘in theorie’, want de eerste helft is in de praktijk slechts in het najaar te bewonderen en de tweede helft in het voorjaar, omdat de Zon met zijn felle licht het hunebed steeds zal opeisen om de hele cyclus in één maand te kunnen volgen. Als je het spektakel eens voor de helft wilt beleven, reis dan van 8 t/m 15 september 2025 naar Dolmen de Menga. Dan kun je het Maanlicht dagelijks zien verplaatsen langs de hele rechterwand van de kamer tot helemaal achterin. Wat moet dat een mooi dagelijks lichtspel zijn!

Mijn opmerking ‘in theorie’ slaat ook op de helft van dit schouwspel in het voorjaar. In werkelijkheid gaat dit namelijk niet helemaal zoals ik heb beschreven. Dit komt omdat de ingang van het hunebed is geruïneerd, tenminste dat geloof ik zo. Ik ben namelijk van mening dat de allereerste deksteen van het oorspronkelijke hunebed ontbreekt. In de tekening heb ik deze aangegeven met een streepjeslijn. De draagstenen hiervan (R11/L10/L11) staan er nog wel, maar zijn voor de helft afgebroken.

Ik geloof dat de precieze uitlijning van dit hunebed op Zon en Maan mij bij deze overtuiging te hulp lijkt te schieten. Kijk maar hoe alle uitlijningen in de tekening zo precies lijken te kloppen vanuit het oorspronkelijke ontwerp. Nu schijnt het Zon- en Maanlicht het hunebed binnen vanaf de helft van de gebroken steen L10, waardoor alle uitlijningen veel minder precies lijken te kloppen. Hieruit kan ik alleen maar opmaken dat het oorspronkelijke hunebed er hoogst waarschijnlijk heeft uitgezien zoals op de plattegrond die ik heb toegevoegd. Op deze wijze kan de Astronomie ons dus te hulp komen om het oorspronkelijke plan van een dergelijk Archeologisch Bouwwerk te reconstrueren.

Hunebedden van dit type, een gang met kamer, worden over het algemeen zo uitgelijnd dat het naar binnen schijnende licht van Zon of Maan tijdens opkomst of ondergang precies op de achterste steen (Backstone) of stenen valt. Als voorbeeld noem ik hier het prachtig en rijk gedecoreerde Gavrinis in Bretagne (Frankrijk). De beide stenen die achter in de kamer staan opgesteld worden door de opkomende Maan verlicht tijdens een Grote Maanstilstand.

Ik heb wel een vermoeden waarom er bij Dolmen de Menga voor een afwijkende uitlijning is gekozen. Dit heeft naar mijn idee te maken met de pilaren die de zware dekstenen ondersteunen. Deze pilaren vangen namelijk het licht weg van de naar binnen schijnende Zon of Maan, zodat je aan beide zijkanten van de achterste steen nog maar een smal streepje licht zou overhouden, als de gebruikelijke uitlijning voor dit type hunebed zou worden aangehouden. Dit wilden de bouwers niet zo, dus hebben zij het plan gewoon heel kundig aangepast. Wanneer je de tekening goed bestudeert dan zul je zien dat het licht van de opkomende Maan tijdens een Grote Maanstilstand precies langs de pilaar P3 naar binnen schijnt tot helemaal achter in de hoek. Met wat voor ongelooflijke precisie is dit hunebed toch gebouwd!

Noten: 1. https://www.youtube.com/watch?v=Fq516VKysw8

Peter van den Hoek

Nieuwstraat 22 D

3811 JZ Amersfoort

The Netherlands petervandenhoek@casema.nl

Vorig artikelLezing: Gebruikssporen onderzoek op prehistorische werktuigen – 2 februari
Volgend artikelWorld’s Largest Dolmen as Moon- and Sundial

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.