Avebury, gepubliceerd in een laat 19e-eeuwse editie van de Zweedse encyclopedie Nordisk familjebok

In de folklore symboliseert het hoefijzer bescherming. Bijna iedereen kent het gezegde dat hoefijzers met de opening naar boven geluk op zouden vangen. Hoefijzers werden traditioneel op hun plaats gehouden met zeven spijkers, dit is het gelukkigste aantal.

Hoefijzervormen kunnen in verband worden gebracht met het Neolithicum. De vorm komt voor in steenkringen en dolmen, daarnaast zijn er afbeeldingen van hoefijzers te vinden op (offer)stenen. In dit artikel zal ik enkele voorbeelden geven.

Een deurklopper
Hoefijzer boven een deur
Hoefijzer op een deur

Maar eerst meer over de symboliek van een hoefijzer ter bescherming. Het geloof in de magische krachten van hoefijzers vindt zijn oorsprong bij zowel de oude Grieken als in het christendom. De Grieken geloofden dat ijzer het kwaad kon verdrijven en dat een hoefijzer op een halve maan lijkt, wat zij beschouwden als een symbool van vruchtbaarheid en geluk. Vroege christenen namen dit heidense geloof over en veranderden een hoefijzer in een talisman om hen te beschermen tegen het kwaad, hekserij en de duivel zelf.

Over welke kant het hoefijzer naar boven genageld moet worden zijn de meningen verdeeld. Sommigen zeggen dat de uiteinden naar boven moeten wijzen, zodat het hoefijzer het geluk vangt, en dat de uiteinden die naar beneden wijzen het geluk verloren laten gaan; anderen zeggen dat ze naar beneden moeten wijzen, zodat het geluk wordt uitgegoten over degenen die het huis binnenkomen.

Hoefijzers worden niet alleen op en boven deuren bevestigd.

Ook wordt geloofd dat een hoefijzer met de punten naar beneden een omgekeerde kom zou zijn. Als het hoefijzer op deze manier boven een deur wordt gehangen, is het huis veilig afgesloten voor gevaar. Met de punten omhoog zou het een ongevulde beker zijn, die rijkdom en geluk aantrekt. Voor een grotere betrouwbaarheid gebruiken sommige mensen twee hoefijzers. Een buiten het huis om het te beschermen tegen het binnendringen van boze geesten, en de andere binnen het huis, om welzijn aan te trekken. Bijgelovige zeelieden geloven dat het spijkeren van een hoefijzer aan de mast hun schip zal helpen stormen te vermijden.

In Ierland hangt men een hoefijzer boven de deur als bescherming tegen feeën. Hier maakt het niet echt uit of de opening naar boven of onder wijst, het gaat om het materiaal. Feeën zouden niet tegen ijzer kunnen. Ze kunnen het niet uitstaan en ze kunnen er zelfs niet in de buurt komen. 

In Ierland bracht een bruid een echt hoefijzer mee naar haar bruiloft om geluk te brengen. Grieken gebruiken het hoefijzer nog steeds op hun bruiloften om het paar geluk en veel kinderen te schenken. Volgens een Kroatisch gebruik wordt een hoefijzer boven een bed geplaatst om te voorkomen dat slapende mensen nachtmerries krijgen.

Hoefijzer op een huwelijkskaart
Hoefijzer bij het gastenboek tijdens een bruiloft

Een smid is een bijzonder vaardig iemand. Het is een zeer oud beroep want sinds de tijd dat de mens metaal is gaan gebruiken wordt er al gesmeed. In de Oudheid hing er een waas van geheimzinnigheid om de smid die met vuur en vonkenspattend ijzer in de weer was. In mythologie en legenden worden vaak dwergen als vakkundige smeden afgeschilderd. Wieland de Smid (Oudnoords: Völundr, Oudfries Weladu) is de mythische halfgod-smid en leider van de Alven uit de Germaanse mythologie. In enkele andere Indo-Europese tradities komt ook een (lamme) smeedgod voor: de Griekse Hephaistos en de Romeinse Vulcanus.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is titel.jpg
Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is Dunstan.jpg

Sint Dunstan wordt ook in verband gebracht met hoefijzers, hij was gedurende twee eeuwen de populairste heilige in Engeland door de vele verhalen die de ronde deden over zijn slimheid in het verslaan van de duivel. Dunstan werd als jonge smid al snel een favoriet van de koning. Dit werkte de afgunst van andere leden van het hof. Er werd een complot gesmeed om hem te schande te maken. Dunstan werd beschuldigd van betrokkenheid bij hekserij en zwarte magie, maar hij overleefde de wrede aanval. In 943 nam hij in aanwezigheid van Ælfheah de heilige wijding aan. Hij begon het leven van een kluizenaar in de abdij van Glastonbury.

Tegen de oude kerk van de heilige Maria bouwde hij een kleine cel van 1 meter vijftig lang en tachtig centimeter diep. Hier studeerde Dunstan, werkte hij aan zijn ambachten en speelde hij op zijn harp. Het is in die tijd, dat volgens een laat-11e-eeuwse legende, de duivel zou hebben geprobeerd om Dunstan te verleiden. Sint Dunstan had echter gelijk door met wie hij te maken had en zette één van zijn klemmen op de neus van de duivel en spijkerde vervolgens het ijzer aan zijn voeten vast.  Dunstan stemde er uiteindelijk mee in om het hoefijzer te verwijderen, maar pas nadat de duivel een belofte had gedaan dat hij nooit een huishouden zou binnenkomen met een hoefijzer aan de deur genageld.

Hoefijzervormen kunnen in verband gebracht worden met bouwwerken uit het Neolithicum. Avebury, een van de grootste en beroemdste henge- en steencirkels in Groot -Brittannië, heeft één grote cirkel met een hoefijzervormige baai erin en nog twee andere cirkels. Er zijn ook aanwijzingen voor een houten cirkel. Het bouwwerk had twee lanen van gepaarde stenen, waarvan er één leidt naar een andere stenen cirkel die bekend staat als The Sanctuary. De datering is niet nauwkeurig, maar de site is waarschijnlijk rond 2400 voor Christus gemaakt. Als eerste afbeelding in dit artikel is het grondplan van dit enorme bouwwerk te zien.

Opgraving bij Castilly Henge

In Cornwall is onlangs een steencirkel ontdekt in de vorm van een hoefijzer. Deze in Cornwall zeldzame vorm is gevonden op een prehistorische rituele plek, het heeft zeven regelmatig uit elkaar geplaatste kuilen die in kaart zijn gebracht door een team van archeologen. Sommige stenen waren verwijderd en ergens anders heen gebracht, terwijl andere waarschijnlijk met het gezicht naar beneden in de kuilen werden geduwd waarin ze ooit rechtop stonden. Castilly Henge wordt verondersteld te zijn gebouwd tijdens de late Neolithische periode, ongeveer 3.000-2.500 voor Christus. Met een externe ringwal en een interne greppel, vormde de henge een amfitheaterachtige setting voor bijeenkomsten en rituele activiteiten.

Vrijwilligers markeren de omtrek van een nieuw ontdekte steencirkel in Cornwall

Niet alle henges bevatten een stenen cirkel, en er is er maar een ander exemplaar bekend in Cornwall: Stripple stones op de hellingen van Hawk’s Tor op Bodmin Moor. De cirkel werd voor het eerst met deze naam geregistreerd tijdens het bewind van koningin Elizabeth I en werd door William Lukis beschreven als “het meest interessante en opmerkelijke monument in de provincie“. Het is omgeven door een cirkelvormige greppel en vallum, die een vlak platform vormt met een diameter van 53 meter. De cirkel is 44,3 meter in diameter met vier granieten staande stenen en een aantal gevallen stenen. In het midden staat een gigantische gevallen menhir van ongeveer 3,7 meter hoogte en 1,5 meter op het breedste punt, deze is gebroken op drie plaatsen.

Stripple stones

De Stripple stones werden in 1905 opgegraven door H. St. George Gray die een verbrande vuursteen, drie vuursteenvlokken, een ossenbot en wat houtskool en eikenhout in de omliggende greppel vond. Ook ontdekte hij een ingang vanaf de steencirkel op het zuidwesten, direct richting de Trippet-stenen (waarvan de naam verwijst naar meisjes die werden gestraft voor het licht struikelen op de sabbat en in steen werden verandert).

Gray merkte op dat de stenen van de Stripple stones slechts ongeveer 0,46 meter diep in de grond waren geplaatst. Er werden vier paalgaten gevonden rond de centrale menhir waarvan werd ontdekt dat deze 4,3 meter naar het zuidoosten was verschoven ten opzichte van het midden van de cirkel.

De ringwal rond de cirkel heeft drie halfronde uitstulpingen in het noordwesten, noordoosten en oosten. De vierde in het zuiden is volledig verwoest. Aubrey Burl suggereerde dat vanaf de locatie van de centrale menhir, wanneer deze rechtop staat, uitlijningen met de uitstulpingen in de buitenste ringwal de Mayday- zonsondergang, Equinox- zonsopgang en de grote noordelijke maansopgang markeren. Hij suggereerde ook dat de paalgaten pogingen kunnen zijn geweest om nauwkeurige oriëntaties voor uitlijningen vast te stellen.

Norman Lockyer suggereerde dat gezien vanaf de middelste menhir, de noordoostelijke projectie in 1250 v.Chr. in lijn zou zijn geweest met Capella. Capella (alpha Aurigae) is een dubbelster en de helderste ster van het sterrenbeeld Voerman (Auriga). Capella is een van de helderste sterren die aan de hemel te zien zijn en de naam betekent ‘geitje’.

Reconstructie van Stonehenge fase 3

Van de ongeveer 80 blauwe stenen die ooit op Stonehenge stonden, zijn er nog 43 over. Ze vormen een binnenste ‘hoefijzer’ in een cirkel van veel grotere monolieten van zandsteen. De stenen zouden voor ze in het bouwwerk van Stonehenge werden geplaatst, onderdeel zijn geweest van een andere steenkring: Waun Mawn (“veenmoeras”). Dit was de derde grootste steencirkel in het Verenigd Koninkrijk en had gelijkaardige kenmerken als die van het monument van Stonehenge. Zo is de diameter van 110 meter dezelfde als die van de greppel rond Stonehenge. En net zoals het iconische bouwwerk bij Amesbury in het Engelse graafschap Wiltshire is Waun Mawn in lijn geplaatst met de zonsopgang van de midzomerzonnewende. Waun Mawn werd 5600 tot 5000 jaar geleden opgericht, nog vóór de bouw van Stonehenge, en dus later (bijna compleet) ontmanteld.

Bedd Arthur is een hoefijzervormige ovalen steenkring, wat heeft geleid tot speculatie dat het de hoefijzer vorm van de blauwe stenen van Stonehenge heeft beïnvloed. Bedd Arthur ligt aan de ‘Golden Road’, deze loopt door de Presili heuvels langs Carn Menyn (vindplaats van de blauwe stenen van Stonehenge). Volgens de lokale folklore is het de laatste rustplaats van koning Arthur. Meer informatie over Stonehengen en de hoefijzervorm is te vinden in Koning Arthur en Stonehenge.

Achavanich

Achavanich (Schots-Gaelisch: Achadh a’ Mhanaich) is een ongewone megalithische hoefijzervormige structuur nabij Loch Stemster in Caithness, Schotland. Betekenis is “veld van de stenen”, 36 van de oorspronkelijke 54 stenen zijn nog aanwezig, de meeste aan de westelijke kant van de structuur. De opstelling van deze stenen is uiterst zeldzaam omdat de platen naar het midden van de cirkel wijzen, in plaats van de typische zij-aan-zij-opstelling. De hoek van de stenen zelf is ook vreemd. In de meeste Britse steencirkels zijn stenen naar het midden gericht met platte zijden, maar de stenen van Achavanich staan ​​in een hoek van 90 graden naar de rij gericht.

De stenen cirkel blijft open als een letter U, en er zijn aanwijzingen dat deze nooit gesloten is geweest. De enige andere site met een vergelijkbare structuur in Schotland ligt in Broubster, 23 km verderop, waar 9 stenen van een 32 stenen zetting bewaard zijn gebleven, met het open uiteinde van de zetting in Broubster in het zuid-zuid-westen. Het open einde bij Achavanich ligt in het zuidoosten. In Bretagne zijn nog meer bouwwerken met deze structuur bekend.

La Pouquelaye de Faldouet

La Pouquelaye de Faldouet op Jersey heeft een hoefijzerkamer. Deze dolmen werd aan het einde van de 19e eeuw gereconstrueerd en heeft een 5 meter lange, licht gebogen doorgang van 17 stenen die leidt naar een ruwweg ronde kamer omringd door 4 kamers (mogelijk 8 oorspronkelijk). Daarachter is nog een hoefijzervormige kamer van 7 draagstenen, bedekt met een enorme deksteen die naar schatting 23 ton weegt. Het is waarschijnlijk dat de hoefijzerkamer het oorspronkelijke doorgangsgraf was waarvan de doorgang werd uitgegraven om plaats te maken voor een tweede doorgangsgraf. In 1910 is de vloer verhoogd waardoor de hoogte lager is dan het oorspronkelijk was. Het wordt onwaarschijnlijk geacht dat de doorgang en het centrale gebied ooit zijn overdekt.

De Franse staatsman en schrijver Victor Hugo, die verbannen was op Jersey en die zich interesseerde voor de prehistorie, heeft een gewassen pentekening gemaakt van het overdekte gedeelte van de dolmen. Hij schreef in maart 1855, rond middernacht, een religieus gedicht getiteld Nomen, Numen, Lumen, gewijd aan de zeven letters van de naam Jehovah.

La Pouquelaye de Faldouet

Hoefijzerstenen komen vaak voor, ze worden gezien als offerstenen, voorbeelden werden al genoemd in het artikel over offerstenen. Stenen met afdrukken van de vingers, klauw of voet van een duivel, heilige, held of reus….en in sommige gevallen dus een hoefafdruk. In Duitsland worden verhalen verteld van paarden die hoefafdrukken achtergelaten hebben op een steen. Zo zou Brunhilde vanaf de Hexentanzplatz naar de Rosstrapp zijn gesprongen met haar paard, toen ze op de vlucht was voor ridder (of reus) Bodo. Hij kwam om toen hij dezelfde sprong probeerde te maken. Nog altijd waakt hij in de rivier, want daar is Brunhilde haar kroon verloren. Op de Rosstrapp is nog altijd de afdruk van de ‘paardenhoef’ te zien. Hoefijzerstenen zijn gebruikt als oriëntatiepunten, executieplaatsen of gebedshuizen. Sommige hoefijzerstenen worden in verband gebracht met Karel de Grote, zo werd al verteld in Karel de Grote en (de vernietiging van) hunebedden.

Maar ook andere helden worden in verband gebracht met hoefafdrukken in megalieten. Koning Arthur’s ros, Llamrei, liet een hoefafdruk achter, dit gebeurde tijdens de strijd met een waterdemon. Bezoekers kunnen deze hoefafdruk nog steeds zien: nu Carn March Arthur genoemd (de steen van Arthur’s paard). De pootafdruk van de hond van koning Arthur en de hoefafdruk van zijn paard zijn al genoemd in het artikel over koning Arthur en megalieten.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is carn.jpg
Carn March Arthur (de steen van Arthur’s paard).

Ook in Nederland zijn afdrukken van hoeven te zien in hunebedden. Ongeveer 2 eeuwen geleden sprong de koning Lodewijk Napoleon met zijn paard bovenop het hunebed in Emmen, zo wordt verteld.

De afdruk van het paardenhoefijzer is er nog in terug te vinden. W.J. de Wilde hoorde het verhaal over de voetafdrukken van het paard van Napoleon over hunebed D9, D17, D18, D14, D27, D28, D29 en D45. Een veldwachter laat hem de voetafdruk zien op D45.

Op de Lüneburger Heide is een Karlstein te vinden. Naast verovering en plundering was het doel van de jarenlange en soms zeer wrede Saksische oorlogen onderwerping aan het christendom. Tijdens deze oorlogen zou Karel de Grote door de Saksen op de Lüneburger Heide zijn verslagen en volgens een legende op een beboste heuvel op de zogenaamde Karlstein in de gemeente Rosengarten (Nordheide) zijn gaan liggen. Tegenwoordig herinneren de hoefijzerafdrukken van het paard en de pootafdrukken van de hond in de steen aan wat er op de Lüneburger Heide gebeurde.

De hoefijzers zijn nog duidelijk te zien op de Karlstein op de Lüneburger Heide

Hoefijzers worden ook in verband gebracht met Widukind; hij zou deze omgekeerd hebben. Zo zouden de sporen van zijn paard niet naar de locatie leiden waar hij naar toe ging, als hij tussen zijn kastelen heen en weer reed. Hij was de leider van het Saksische volk en tegenstander van de Frankische koning Karel de Grote ten tijde van de Saksenoorlogen (772-804). Volgens een Duitse versie van de sage zou Widukind over de kam van het Wiehengebergte zijn gereden in afwachting van een goddelijk teken. Moest hij al dan niet het christendom aannemen en zich aan Karel de Grote onderwerpen? Dat zou het einde van de oorlogen tussen zijn Saksen en de Franken betekenen. Daarop zou het paard van Widukind (Wittekind) met zijn hoef een steen hebben los gekrabd. Terstond ontsprong daar een bron, de Wittekindsbron. Daarop ging Widukind, overtuigd dat dit inderdaad een goddelijk teken was, onmiddellijk over tot het christelijk geloof en onderwierp zich aan Karel.

Hoefafdruk in de Breitenstein
Hoefafdrukken van het paard van Eppelein
Hoefafdruk bij Oppenau

Een Breitenstein in Saargau werd al in het artikel over offerstenen genoemd. In Trouwen bij een megaliet vertelde ik het verhaal over de hoefafdruk in deze Breitenstein. Hier streden twee mannen om de hand van een vrouw. De man die verloor, stortte zich in de afgrond. Dit zou de reden zijn dat de graaf een hoefijzer en karrenspoor in de steen liet aanbrengen, zo gaat het verhaal. Bijna elk kind in Neurenberg kent de hoefafdrukken die het paard van Eppelein in de kasteelmuur zou hebben achtergelaten toen het over de gracht sprong. En een hoefafdruk bij Oppenau zou verwijzen naar een ruiter die overleed na een sprong tijdens de Dertigjarige Oorlog.

Ook in Frankrijk zijn hoefijzervormen te vinden. De Pierre-aux-Fées (feeënsteen) of Pierre des Morts (steen van de doden) in Reignier, twaalf kilometer ten zuidoosten van de Zwitserse stad Genève, noemde ik in het artikel Dolmen en feeën in Frankrijk. Dit bouwwerk fascineert met zijn mystieke en legendarische interpretaties, waarbij de energiekracht wordt erkend. Aan de achterkant van de kamer zijn twee grote platen op de grond geplaatst. Rondom deze platen en de dolmen zijn tien blokken opgesteld, in een hoefijzervorm, die de kransstenen kunnen zijn van de steenhoop die de dolmen bedekte.

La Pierre aux Fées, Reignier

De hunebedden van Volkonsky (de westelijke Kaukasus) behoren tot de zogenaamde monolithische hunebedden. Het heeft een plat platform dat op een hoogte van vier meter in een enorm fragment van zandsteenrots is uitgehouwen. Boven het platform doemt een wand op met een gat erin. Door dit gat is een hoefijzervormige hoofdkamer met een bolvormig plafond uitgehold. Het hunebed kreeg zijn naam ter ere van prinses Volkonskaya, die er veel tijd doorbracht. Het bouwwerk werd ongeveer negen en een half duizend jaar geleden gebouwd. De hunebedden van Volkonsky bevinden zich dicht bij een bron van mineraalwater.

Een mooie legende is verbonden met de hunebed van Volkonsky. Een jonge man uit een rijke en adellijke familie werd verliefd op een mooi maar arm en gewoon meisje. Zijn broer verbood hem echter met haar te trouwen en noemde zo’n huwelijk een schande voor de familie. Toen hij dit hoorde, riep de ongelukkige minnaar uit dat het beter zou zijn om in steen te veranderen dan te leven zonder zijn geliefde en de hemel voerde zijn wens toen en daar uit. De oudere broer, verbaasd over wat er was gebeurd, had berouw en besloot het lot van zijn broer te delen. Zo verschenen de twee stenen beelden. De mooie bruid kon niet leven zonder haar geliefde en veranderde in een beekje met koel, helder water.

Hoefijzervormen komen op verschillende manieren voor. Er zijn nog talloze voorbeelden te noemen van hoefijzervormen op megalieten of hoefijzervormige megalieten. In diverse gevallen zijn er verhalen aan verbonden die te maken hebben met (huwelijks)geluk.

Marinda Ruiter

Eén van de hunebedden van Volknsky op een postzegel postzegel van Rusland, 2011

Bronnnen

https://www.theguardian.com/uk-news/2022/may/19/rare-stone-circle-found-castilly-henge-prehistoric-ritual-site-cornwall

https://www.independent.co.uk/news/uk/archaeologists-cornwall-bodmin-historic-england-england-b2082385.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Stripple_stones

https://www.mijnwoordenboek.nl/vertaal/NL/DE/hoefijzer

https://www.bitmagazine.nl/fun/waarom-brengen-hoefijzers-geluk/92957/

https://www.bitmagazine.nl/fun/waarom-brengen-hoefijzers-geluk/92957/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Dunstan

https://en.wikipedia.org/wiki/Horseshoe

https://visit-sochi.com/en/map/chto-posmotret/846/volkonskiy-dolmen/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Dolmen_du_Faldouet

http://www.prehistoricjersey.net/La_Pouquelaye_de_Faldouet.shtml

https://www.dailysabah.com/life/2019/04/15/superstitions-busted-hanging-a-horseshoe-for-good-luck

https://www.historyextra.com/period/stone-age/britains-prehistoric-stone-circles/

https://www.nordbayern.de/region/nuernberg/auf-den-spuren-des-bekannten-ahnherrn-1.5471849

Afbeeldingen

Avebury Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=397016

Titelpagina By Creator:George Cruikshank – The True Legend of St. Dunstan and the Devil by Edward G. Flight, 1871; image at http://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=18971553

St. Dunstan By dzucherato – Arquivo pessoal de imagens, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7048093

Dunstan By Creator:George Cruikshank – http://www.gutenberg.net/dirs/1/3/9/7/13978/13978-h/13978-h.htm, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1034704

Stripple stones Por Internet Archive Book Images – https://www.flickr.com/photos/internetarchivebookimages/14590965339/Source book page: https://archive.org/stream/victoriahistorycorn01page/victoriahistorycorn01page#page/n468/mode/1up, No restrictions, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=43960030

La Pouquelaye de Faldouet By Man vyi – Self-photographed, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4824678

Achavanich Von Dirk Tintemann, CC BY-SA 3.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=18625144

La Pierre aux Fées By Sissssou – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=13058502

Vrijwilligers https://www.independent.co.uk/news/uk/archaeologists-cornwall-bodmin-historic-england-england-b2082385.html

Vorig artikelHet offer in de steencirkel, Cromeleque dos Amantes (Algarve, Portugal)
Volgend artikelChild stones

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.