Bij elk dodenfeest wordt op deze offerplaats een steen toegevoegd en worden de te offeren karbouwen er aan vastgebonden, Rantépao, Toraja, Celebes, 1948 of 1949

Waar we in West-Europa flarden van de gebruiken rondom megalieten kunnen zien doorschemeren in folklore, mythen en legenden, is dit in andere delen van de wereld nog iets wat in veel gevallen niet zo lang geleden nog bij het normale leven hoorde en in sommige gevallen nog altijd voorkomt. Natuurlijk kunnen we niet zomaar aannemen dat het er hier in Europa precies zo aan toe ging duizenden jaren terug. Maar het is wel interessant om rond te kijken in andere werelddelen.

Een legende zegt dat de godin Pahit Lidah mannen die morele codes overtreden in steen verandert. Verstening wordt niet altijd als een straf beschouwd in de Indonesische archipel. Soms is het oprichten van een steen een teken van respect. Alhoewel de verschillende stammen enorm van elkaar verschillen in uiterlijk, geloof, gebruiken en rituelen, behoren vele tot de megalithische cultuur. In Indonesië worden nog altijd megalieten gebouwd. Op Java, Sumatra (midden en zuid) en Sulawesi was in de 7e en 8e eeuw een piek in de bouw van megalieten te zien. Hier stopte de bouw van megalithische monumenten zodra de hindoe-boeddhistische koninkrijken de macht verloren in de 15e eeuw.


Een piramide op de megalithische vindplaats Pugung Raharjo, Indonesië

Het gebruik van megalieten werd verspreid over de eilanden Nias, Sumba, Sulawesi (Tanah Toraja), Flores en Noord-Sumatra (Toba). Het bleef hier bestaan onder de invloed van Europese handelaren, en ondanks massale bekeringen tot het katholicisme en het protestantisme in deze gebieden is deze oude traditie in veel gebieden in leven gebleven. Toch verandert de wereld ook hier in rap tempo. Hoewel de Pancasila (Indonesische grondwet) pleit voor eenheid in verscheidenheid worden inheems religies als ‘primitief’ beschouwd, ze hebben geen plaats in de nieuwe administratieve normen van een Indonesië waar iedereen moet kiezen uit een van de zes toegestane religies…

Alhoewel niet van alle megalieten in Indonesië bekend is welk doel ze hadden toen ze werden gebouwd, is bekend dat megalieten worden opgericht tijdens het dodenfeest. Zo’n ritueel feest nam gigantische vormen aan. Niet alleen werd veel mankracht ingezet om de stenen te halen en te plaatsen, er werden ook gastenverblijven gebouwd en een enorme hoeveelheid eten moest worden bijeengebracht. Door de lange voorbereidingstijd, soms om de financiën te regelen om dit allemaal te betalen, zat er vaak een flinke periode tussen het overlijden en de begrafenis van de persoon.

Het verslepen van de steen ‘Darodaro’ voor de gestorven Saoenigeho van Bawamataloea, Nias. De steen wordt uit de rivierbedding gehaald en over een afstand van ca. 3 km versleept waarvoor een speciale sleepconstructie wordt gemaakt, circa 1915

De grote stenen, al dan niet fraai bewerkt, zijn een onderdeel van de cultuur van het eiland Nias. Het geïsoleerde Nias handelt sinds de prehistorie met andere culturen, andere eilanden en zelfs het vasteland van Azië. Sommige historici en archeologen hebben de lokale cultuur aangehaald als een van de weinige overgebleven megalithische culturen die tegenwoordig bestaan. Hier speelt voorouderverering nog een grote rol in het dagelijks leven. In het zuiden van Nias zijn traditionele dorpjes waar deze cultuur nog altijd springlevend is.

Er zijn grote stenen beelden, stenen zetels voor de hoofden en stenen tafels waaraan recht werd gesproken. Er zijn ook grote stenen nodig voor de nagedachtenis van belangrijke overledenen. Bij het oprichten van een dergelijke steen moest een ritueel feest gegeven worden. Dit alles om een edelman in staat te stellen zich bij zijn vergoddelijkte voorouders in het hiernamaals te voegen. Op de bovenstaande foto wordt zo’n steen naar boven gesleept. De overlevering wil dat het 525 mensen drie dagen gekost heeft om deze steen op zijn plaats in het dorpje Bawemataloeo te krijgen. Over het hele eiland zijn er meer dan duizend traditionele huizen en honderden megalieten.

Offerplaats op Nias

Zoals gezegd, er werden ook megalieten opgericht voor andere doeleinden dan een begrafenis op het eiland Nias. Naast de grote stenen beelden, stenen zetels voor de hoofden en stenen tafels zijn er nog andere doeleinden aan megalieten te verbinden. Een voorbeeld is de Osa-osa: dit is een zitplaats voor degenen die een feest van verdienste (Owasa) houden. De feestmaker voedt alle familieleden, dorpelingen en zelfs naburige dorpelingen om de erkenning en bevestiging van zijn sociale status te krijgen. Na het regelen van een Owasa zal de feestmaker herinnerd en gerespecteerd worden door alle gasten. 

Stenen worden ook op een andere manier gebruikt om erkenning te verkrijgen. Springstenen zijn in dorpen te vinden; het steenspringen is een mannelijkheidsritueel waarbij jonge mannen over stenen torens van twee meter springen om hun lot tegemoet te treden. Vroeger was de bovenkant van de stenen bedekt met spijkers en scherpe puntige bamboe.

In de zuidpunt van Zuid-Nias waren drie grote en krachtige öri’s (clanlijnen in federaties) met afstammelingen van de voorouders Mölö, Lalu en Zinö. Ze stonden bekend als Maniamölö, Onolalu en Mazinö. Hier zijn tegenwoordig de meest traditionele dorpen en de best bewaarde erfgoedsites te vinden.

Osa-osa op Nias
Stenen stoel voor de hoofdman in Hilisimaetano. 
De armsteun is een hand die een pistool vasthoudt.

Volgens de legende is het Gomo-gebied de geboorteplaats van de Nias-bevolking. Hier zijn de eerste voorouders uit de hemel neergedaald om op aarde te leven. Zelfs vandaag wordt het beschouwd als het spirituele en culturele hart van Nias. Gomo heeft enkele van de beste megalieten op Nias en een andere architectuurstijl die bekend staat als de ‘centrale Nias’-stijl. De heuvel Tetegewo is gevuld met zo’n 100 verschillende megalieten van verschillende typen. Misschien wel de meest indrukwekkende megalithische vindplaats in heel Nias.

Kleiner en meer begroeid dan Tetegewo is Tundrumbaho; erg interessant vanwege enkele zeer grote Osa-osa-beelden. Het dorp Lahusa Satua in de subdistricten van Ulu Idanotae is misschien wel het meest interessante dorp in de omgeving vanwege de combinatie van vele unieke megalieten en een traditioneel huis met veel houtsnijwerk. Er zijn enkele ‘schedelkisten’ die nog menselijke schedels bevatten (niet van koppensnellen, maar van voorouders).


Links en boven: Megalieten met menselijke trekken (Gowe Ni’oniha) in Centraal-Nias

Ook op andere eilanden in Indonesië zijn megalieten te vinden. De officiële godsdienst op Sumba is het Christendom. Dit komt omdat de bevolking van Indonesië moet kiezen uit één van de vijf godsdiensten die door de overheid wordt geaccepteerd. In de praktijk gelooft de bevolking in Marapu, wat geen officiële godsdienst is. De Marapu-religie is de oorspronkelijke religie die nog steeds leeft en wordt beoefend door de Sumbanezen. Deze religie is een geloofssysteem gebaseerd op de aanbidding van voorouderlijke geesten.

Marupu is een animistische religie. Een animistisch geloof ziet dat zielen of geesten niet alleen bestaan in mensen en dieren, maar ook in planten, stenen of natuurlijke fenomenen zoals donder en geografische elementen zoals bergen en rivieren. Animisme wijst verder ook bezieling toe aan abstracte concepten zoals woorden, eigennamen of metaforen uit de mythologie.

In de Sumbanese taal worden de voorouderlijke geesten Marapu genoemd, wat “degene die de leiding heeft” of “de verheerlijkte” betekent. De Sumbanezen op het eiland Sumba geloven dat de geesten van hun voorouders de begrafenisceremonie bijwonen en daarom worden dieren aan hen aangeboden. Dierlijke geesten zijn voor voorouderlijke geesten en dierlijk vlees of lijken worden gegeten door levende mensen.

 De deksteen voor een graf is met gras bedekt om tijdens het vervoer te beschermen; de stok met kain duidt aan dat de steen voor een raja (een koninklijke of prinselijke heerser) bestemd is. Oost-Sumba, 1931

In de levensduur van elk individu in de Sumbanese samenleving zijn er tijden die als kritiek of crisis worden beschouwd, namelijk de tijd van geboorte, het bereiken van volwassenheid, het huwelijk en overlijden. Op zulke momenten worden religieuze ceremonies gehouden. Religieuze ceremonies op Sumba worden altijd als heilig beschouwd. Daarom worden de ceremoniële plaatsen, het tijdstip van uitvoering, de ceremoniële gereedschappen en de mensen die de ceremonie uitvoeren ook als heilig beschouwd. Net zoals op Nias, worden megalieten gebruikt bij begrafenissen.

De graven staan in het dorp of vlakbij de natara (plek voor ceremonies). Soms liet men het dorp onbewoond achter na een natuurramp of een brand, dorpen zouden verhuizen en de graven bleven op hun oorspronkelijke locatie, wat verklaart waarom er concentraties van graven zonder nabije bewoning voorkomen. Dolmen van normale inwoners hebben weinig versieringen. De graven zijn soms geïntegreerd in een heuvel of platform, afhankelijk van het behoren tot een bepaalde clan. De graven zijn gelegen voor huizen; de grote platen van de gewelven worden gebruikt voor dagelijkse activiteiten zoals wassen, drogen van zaden, gesprekken met anderen.

De koninklijke graven dragen op hun sluitsteen, of op een stele die voor de dolmen wordt geplaatst, gebeeldhouwde figuren. Het was niet ongewoon voor de slaven om hun eigenaars te vergezellen in het hiernamaals.

Om een grafsteen te kunnen slepen wordt de weg versterkt met verplaatsbare boomstammen, waarover een slede wordt gerold, Oost-Sumba, 1931
 Met een slede van kokosboomstammen wordt een grafsteen gesleept, West-Sumba, 1929
Met een slede wordt de deksteen van een graf naar een begraafplaats bovenop de heuvel gesleept, West-Sumba, 1930

Er wordt onderscheid gemaakt in twee typen van de dood; door ouderdom of ziekte of overige oorzaken (zoals zelfmoord, een ongeluk of moord). Zolang het dode lichaam niet met verschillende ceremonies is begraven, zweeft zijn geest in die tijd nog steeds rond en kan hij gevaar opleveren, zowel voor zijn familieleden als voor anderen. Als de mogelijkheid om de begrafenis uit te voeren nog ver weg is (men heeft soms jaren nodig om het benodigde geld voor de bouw van een dolmen bijeen te krijgen), wordt om het lichaam te redden de kaba tana kawaru watu-ceremonie uitgevoerd. Bij deze ceremonie wordt het lichaam in een aarden of stenen kist gelegd en daarna begraven, maar het is nog geen echte begrafenis. Een andere manier is dat het lijk in een kabangu (kist) wordt gelegd en vervolgens in een kawarungu (huisje) in het midden van de tuin bij de begraafplaats wordt geplaatst, of het kan ook in een kaheli bokulu worden geplaatst. 

Een Sumbanees traditioneel huis met zijn kenmerkende hoge piek waar de Marapu zich bevindt.

De kaheli bokulu is de rechterkant – gezien vanaf de voorkant – van het traditioneel huis in het dorp wat in dienst staat met de mannen en mannelijke dingen. De linkerkant van het huis, kaheli maringu, wordt in verband gebracht met vrouwen en wordt gebruikt om te koken, eten en slapen. Vrouwen worden gezien als de eigenaar van het huis, ze brengen ook veel meer tijd door in het huis dan mannen. Mannen worden gezien als degene voor communicatie met ‘buiten’ (andere clans en de geesten). De deur rechtsvoor in het huis is alleen voor mannen, de deur linksachter is voor vrouwen.

De dualiteiten rechts-links en voor-achter worden verder weerspiegeld op de vier hoofdstijlen van het dak. De paal rechtsvoor wordt de kambaniru uratungu genoemd, de naam is gerelateerd aan verschillende rituelen die verband houden met de Marapu. De paal rechtsachter staat bekend als ‘de paal die verdeelt’ (kambaniru mapaberingu), omdat hier het vlees van geofferde dieren wordt geslacht en verdeeld. De paal linksvoor heet “de paal die de rijst schept” (kambaniru mataku), zo genoemd omdat vrouwen hier rijst bereiden voordat ze deze door een speciale opening naar een priester brengen die het voedsel formeel aanbiedt aan Marapu in de rechter voorgevel van het huis. De paal linksachter heet “de post die kippen en varkens voedt” (kambaniru matungu uhu wei, pani manu), die het gebied verbindt met de zorg voor dieren die aan Marapu worden geofferd.

Opvallend aan een Sumbanees dorp is dat huizen zich vermengen met graven.

Het lichaam in de kabangu wordt altijd bewaakt door speciale mensen die pahpangnggangu (die gedragen worden, bewakers van geesten) worden genoemd. Als blijkt dat alles wat te maken heeft met de uitvoering van de uitvaartplechtigheid mogelijk is, dan wordt vier of acht dagen van tevoren een dundangu (uitnodiging) gedaan aan alle familieleden en vrienden binnen of buiten het dorp om aanwezig te zijn. Wanneer de tijd voor de begrafenis is aangebroken, wordt het lichaam uit het huis gehaald en met veel bewakers naar de begraafplaats geparadeerd. Ondertussen worden twee paar paarden geslacht. 

Aangekomen op de begraafplaats wordt het lichaam uit de kist gehaald, het graf wordt bedekt met een doek, dan wordt het lichaam neergelaten met het gezicht naar de ondergaande zon geplaatst. 

Het is in deze tijd dat families die willen voorzien in voorzieningen voor de geest van de doden de waardevolle voorwerpen in het graf gooien.

Bij het graf wordt een stelling gemaakt om de aangesleepte deksteen omhoog te kunnen slepen ter afsluiting van het steenkistgraf, West-Sumba, 1929

Daarna gaat het evenement verder met een gezamenlijke maaltijd. Vier dagen later wordt de Padita waimata (tranen opheffen) ceremonie gehouden. Vier jaar later vind de laatste afscheidsceremonie plaats, namelijk de Palundungu-ceremonie. Deze ceremonie wordt uitgevoerd om de geest van de doden naar Parai Marapu over te brengen: door het slachten van varkens en buffels als offer voor de Marapu en als gerechten voor familieleden. Met het einde van de ceremonie is de geest van de dode een Marapu geworden, net als de geesten van andere voorouders. De geesten worden één keer per jaar uitgenodigd om te genieten van offers op het Pamangu langu paraingu-feest dat elke Wulangu Mangata wordt gehouden.

Tijdens het slepen van een grafsteen wordt even uitgerust; op de steen zijn horens van de geofferde karbouwen gebonden, West-Sumba, 1936
Een man van Sumba brengt een offer. In de kleinere dorpen en in elk huis is altijd een plaats voor aanbidding, vaak bestaande uit een offersteen (katoda) of offerplankje. 

Om contact te maken met voorouderlijke geesten en andere geesten, voeren de Sumbanezen verschillende religieuze ceremonies uit onder leiding van de koningin (priester). De timing van de ceremonie is gebaseerd op een traditionele kalender genaamd de Tanda Wulangu. Volgens het geloof zijn er twee soorten geesten, namelijk hamangu (ziel, geest) en ndiawa of ndewa (heilige geest, god). Elke kabihu (clans; een aantal familiegroepen) heeft zijn eigen Marapu die wordt aanbeden zodat al hun gebeden en wensen worden overgebracht naar de schepper. 

De Marapu worden gevierd en aanbeden in huizen, vooral in het grote huis of centrum genaamd uma bokulu of uma bungguru (huis van gemeenschap). Het is in dit huis dat religieuze ceremonies worden uitgevoerd die de belangen van alle kabihu-bewoners betreffen, bijvoorbeeld geboorte, huwelijk, overlijden, planten, oogsten, enzovoort. Hoewel er veel Marapu zijn die worden aanbeden en vaak om hulp worden gevraagd, is het belangrijkste doel van de aanbiddingsceremonie niet alleen voor de geesten van de voorouders zelf, maar voor Mawulu Tau-Majii Tau (Schepper en Maker van de mens) of God de Almachtige.

Uma bokulu met de vier palen die het dak ondersteunen

De erkenning van het bestaan ​​van de schepper wordt meestal uitgedrukt in figuurlijke woorden of zinnen, en dan nog alleen in bepaalde ceremonies of belangrijke gebeurtenissen. Volgens Marapu’s overtuiging komt God de Schepper niet tussen wereldse zaken en wordt het onmogelijk geacht de essentie ervan te kennen, zodat het noemen van Zijn naam verboden is. Ondertussen worden de Marapu beschouwd als een medium of tussenpersoon om mensen met hun schepper te verbinden.

Haar is een onderdeel van het menselijk lichaam waarvan wordt aangenomen dat het magische krachten heeft. Daarom wordt iemands haar dat bij zijn geboorte is afgeknipt, opgeslagen in een kahipatu met de bedoeling dat hij/zij tijdens zijn leven wordt gespaard als hij/zij gevaar loopt. Ook de navelstreng wordt daarin bewaard. Later, als die persoon sterft, zal de inhoud van de kahipatu ook met hem/haar worden begraven.

Koppenboom en deksteen in aanmaak in Rendeh, Sumba. De hoofden van overwonnen vijanden werden meegenomen naar het dorp. Hier werden ze gekookt en het vlees verwijderd, waarna de schedels aan de boom werden gehangen in het midden van het dorp. Het haar wat losgekookt is van de schedel, werd aan de rechterkant van het huis gehangen (om te rusten met de geesten).

De buffel is een dier dat vaak wordt geofferd bij religieuze ceremonies, vooral bij huwelijksceremonies, overlijdens, het bouwen van een nieuw huis en het oogsten. Symbolisch wordt het geofferde buffelvlees aan de geesten geofferd. Naast het aanbidden van voorouderlijke geesten, gelooft de Marapu-religie ook in verschillende geesten die in de natuur rond menselijke bewoning bestaan, dus ze moeten ook worden aanbeden. Er is een overtuiging dat objecten en planten om hen heen zielen en gevoelens hebben zoals mensen, Marupu-aanhangers geloven ook in het bestaan ​​van bovennatuurlijke krachten in alle buitengewone dingen of objecten.

Patau tana zijn geesten die uit de natuur kunnen komen. Meestal worden ze bewoners van grote bomen, grote rotsen, grotten, bossen of graven. Deze Patau tana is slecht en stoort mensen altijd, hij wordt erg gevreesd. Patau tana afkomstig van de mens zijn de geesten van mensen die op onnatuurlijke wijze zijn overleden, bijvoorbeeld door ongelukken, zelfmoord of moord. Er wordt ook aan deze geesten geofferd. Er bestaat bij de Marapu ook een andere occulte wetenschap genaamd Kabeli Mata (het oog omkeren), wat een soort magie is die mensen in dieren, bomen of stenen kan veranderen.

Dodenfeest bij de Toraja’s in Rantépao, Celebes: op deze plaats (pantunuan) worden dieren gedood en geofferd.
Op de Balakajan-stellage worden de offerdieren na het doden verdeeld. Er zijn vele gastenhuizen gebouwd voor de uitgenodigden.

Ook op Celebes (ook wel Sulawesi genoemd) worden megalieten opgericht. Totdat de invloed van missionarissen een kantelpunt bereikte rond 1920, waren de Toraja bekend als dodelijke koppensnellers. Nu zijn het christenen, maar het Toraja-volk blijft nog steeds hun oorspronkelijke religie beoefenen en hun doden worden begraven volgens traditionele gebruiken.

In de Toraja-religie (Aluk Todolo) bestaat de wereld uit drie niveaus: de bovenwereld (hemel) met een opperste god, Puang Matua, de wereld van de mensen waar deze samenleven met voorouderlijke geesten (Tomebali Puang) en de onderwereld.

Cirkel van gerechtigheid in Ambarita (in de regio Toba)

In Centraal-Sulawesi zijn er meer dan 400 granieten megalieten te vinden, die volgens verschillende archeologische studies zijn gedateerd van 3000 voor Christus tot 1300 na Christus. Ze variëren in grootte van enkele centimeters tot ongeveer 4,5 meter. Het oorspronkelijke doel van de megalieten is onbekend. Ongeveer 30 van deze megalieten vertegenwoordigen menselijke vormen. Andere megalieten zijn in de vorm van grote potten (Kalamba) en stenen platen (Tutu’na).

Dodenhuisje met dodenstenen, Celebes, 1937

Er worden ook megalieten opgericht om de doden te eren. Totdat er voldoende financiële middelen zijn gevonden om een begrafenisceremonie te betalen, blijven de doden in de huis omringd door hun familie. Een Toraja is pas echt dood als zijn lichaam in zijn graf gelegd is. En totdat dat mogelijk is, wordt de overledene ondergedompeld in formaline (traditionele kruiden) en gekleed in speciale kleding. De dode wordt met het hoofd naar het westen gericht en met zorg verzorgd: zijn familieleden spreken met hem, brengen hem eten, water en sigaretten. Dit kan jarenlang doorgaan; tot het graf gebouwd is. De doden worden in rotsgraven geplaatst, het kan 2 tot 3 jaar duren voor dit is uitgehakt. Een tau-tau (pop) wordt voor de ingang geplaatst.

De draagbaar (met dak van golfplaat) staat op de rante: het terrein waarop het dodenfeest wordt gehouden.
Op de rante wordt voor iedere dode een menhir, een simbuang genoemd, opgericht.

Ovale menhirs hebben vaak de voorkeur, met de nieuwe moderne werktuigen is de tijd die nodig is een menhir uit de groeve te halen met maanden verkort. Er wordt nog steeds een dier geofferd en het bloed wordt over de steen gegoten om het vervoer te vergemakkelijken. De geest van de steen wordt op deze manier geanimeerd (bezield) en zal zo beter bewegen. In Sangalla wordt de voorkeur gegeven aan menhirs die een duidelijk ‘bellend’ geluid produceren als er met een machete tegen wordt geslagen.

De megalieten worden het liefst tijdens het regenseizoen vervoerd en met behulp van bamboe riemen, die bevestigd zijn aan een spar, voortgetrokken. Als de overledene een belangrijke functie had, worden er twee tot vijf menhirs opgericht. Onder de basis van de menhir, deze wordt met een derde van zijn hoogte begraven, wordt een stuk ijzer en een oude gele parel zijn geplaatst (dit heet Manik riri). De staande stenen tonen de richting van de hemel, de bestemming van de overledene.

Dodenfeest in kampong Tenong Lipu, Celebes. Een groep danseressen samen met de goeroe (midden) voor een grote offersteen.
 Bij elk dodenfeest wordt op deze offerplaats een steen toegevoegd en worden de te offeren karbouwen er aan vastgebonden, Rantépao, Toraja, Celebes

Er worden ook menhirs opgericht om karbouwen te offeren en deze menhirs bleven staan. Een slaaf moest een karbouw doneren als hij van zo’n menhir gebruik wilde maken, wat aantoont dat ook slaven gebruik mochten maken van een al staande menhir. Slaven mochten echter geen menhir oprichten. Ook toont het aan dat er een verschil is tussen het oprichten van een menhir ter ere van een overledene en het oprichten van een menhir om karbouwen te offeren.

Menhirs worden opgericht op een rante. Ze worden in cirkels of rijen geplaatst. Bij het klaarmaken van een nieuwe rante wordt altijd een menhir opgericht. Als de rante niet meer gebruikt wordt, blijven de menhirs staan. Op oude rantes staan minimaal twintig menhirs. Als de rante niet meer gebruikt wordt, kan het voorkomen dat de menhirs na jaren langs een weg of in het midden van rijstvelden komen te liggen.

In Kesu wordt tijdens het dodenfeest ook een steen opgericht in de sawah van de overledene, dit komt ook op andere plaatsen voor.

 Dodenfeest in Toraja, Celebes, 1939
Kinderen zitten op een megaliet tijdens een dodenfeest in het zuiden van Toraja, Celebes, 1939

De Bada vallei of Napu valei, gelegen in Centraal Sulawesi, bevat honderden megalieten die watu (“steen”) worden genoemd in de lokale Badaic-talen en arca (“standbeeld”) in het Indonesisch. Het doel van de megalieten en hun bouwers is onbekend. De megalieten in de Bada-vallei werden voor het eerst ontdekt in 1908. Hoewel de ontdekking al meer dan 100 jaar geleden is gedaan, is er weinig bekend over (ook niet wanneer de stenen beelden precies werden gemaakt). Sommigen hebben gespeculeerd dat de stenen ongeveer 5000 jaar geleden zijn uitgehouwen, terwijl anderen denken dat de megalieten ongeveer 2000 jaar geleden zijn gemaakt.

Nederlandse dames bij een megaliet in de Bada vallei, 1937
Walter Kaudern’s expeditie naar Celebes (1917–1921)
Een foto van een Tokalalaea megaliet in de Bada vallei, 26 mei 2007

Op Flores is het centrale plein van platgeslagen aarde een plaats van aanbidding. De Ngada beoefent een religie die de verering van voorouders, geesten van de natuur en het christendom vermengt. Ze aanbidden Gae Dewa, een god die Dewa Zeta (de hemel) met Nitu Sale (aarde) en het gebrachte kruis door Portugese missionarissen samenbrengt. Op het moment van overlijden worden voorouders Ngada. Hun geest (ebu nusi) blijft in het dorp, maar, in tegenstelling tot in Sumba, worden hun lichamen achtergelaten in het bos.

De megalithische constructies in dorpen zijn puntige stenen die oprijzen in de lucht. Dit zijn altaartafels en staande stenen (Peo) geïsoleerd of in groepen. En terwijl Christelijke graven tegenwoordig ook verschijnen in het hart van het dorp, is het ook niet ongewoon om staande stenen grenzend aan de graven te plaatsem, een mengsel van culturen wat door de etnologen en archeologen van de toekomst moeilijk te interpreteren zal zijn.

De rij grootste monolithen (watoe eboe) in Kampoeng Mangoe Lewa (Midden-Flores) gezien van het Z.Z.O. Deze monolieten staan aan de W.-zijde van de liggende zerken (watoe toere). Staande in het midden sergeant G. Beker. Achter de monolieten, links, een ngadoe: 5 sept. 1910

Op Java zijn megalithische sarcofaag cilinders en ‘pandhusa’ (dolmen) aangetroffen. De Nederlandse heer Steinmetz rapporteerde hier als eerste over in 1898. In 1931 en 1938 vond ook Nederlands onderzoek plaats, maar het duurde tot 1983 voor een team Indonesische archaeologen uit Yogyakarta interesse toonde. Er zijn inmiddels 37 megalithische sites geïdentificeerd op Java en twee zijn onderzocht. Fragmenten van Chinees porselein, glas en kleikralen evenals buffelhorens vergezelden de overledenen.

Hoewel deze stenen voor de meeste inwoners van de Bondowoso-vallei niet veel betekenen, wordt nog steeds gezegd dat, vooral op vrijdagen die ‘legi’ (één van de vijf marktdagen in de vijfdaagse kalender) zijn in het Javaans kalender, de stenen vreemde geluiden uitstoten als het nacht is. De geluiden zijn vergelijkbaar met die geproduceerd door de gamelan-instrumenten. Deze mystieke overtuigingen wekken een mystiek aura op; regelmatig wordt een schotel rijst neergezet bij de megalieten. In Tugu Gede, in de buurt van Pelabuhan Ratu, wordt nog steeds een 4 meter hoge menhir geëerd. Elk jaar na de oogst komen de inwoners van de regio naar deze plek, binden er een witte doek aan en brengen offers ter ere van de geesten van de natuur.

De Gunung Padang-site is een prehistorische site van megalithisch cultureel erfgoed in West-Java. Precies gelegen op de grens van Gunungpadang en Panggulan. De oppervlakte van het hoofdcomplex is ongeveer 900 m², gelegen op een hoogte van 885 m boven de zeespiegel. Er zijn 13 terrassen geïdentificeerd. De oppervlakte van het terrein is ongeveer 3 ha, waarmee het het grootste terrassencomplex in Zuidoost-Azië is.

Gunung padang is de meest bekende megalithische site van Java. Volgens elektromagnetische onderzoeken is een enorme holte, overeenkomend met de grafkamer van een piramide, onder de megalithische overblijfselen te vinden. Er zijn meerdere megalithische sites door vegetatie overgroeid. Deze site, een van de meest spectaculaire in Indonesië, fungeerde als een ontmoetingsplaats.

Volgens studies van onderzoekers R. Mauludy Dahlan en H. Situngkir van het Sociologisch Instituut van Bandung is de locatie is gekozen vanwege het feit dat de site een speciale akoestiek heeft: vier noten verspreid over 2600-5200 kHz kunnen worden geproduceerd door te kloppen op de bovenzijde van de stenen prisma’s. Deze noten klinken in harmonie met F, G, D en A. De materialen zijn gekozen vanwege hun resonantie en zo gerangschikt dat ze als instrumenten kunnen worden gebruikt. De akoestiek trekt nog steeds muzikanten en zangers aan die bereid zijn meerdere nachten op de top van Gunung Padang te verblijven om hun stem te testen of om hun instrumenten te bespelen.

Er zijn soortgelijke plaatsen hergebruikt; als voorbeeld Pangguyangan waar een islamitisch graf de bovenkant van een piramidevormig platform bedekt. Met zijn zeven terrassen en een kleine smalle trap is het duidelijk dat, hoewel nu bedekt met islamitische inscripties, het een megalithische site betreft. De plaatsing van de megalithische monumenten in Cipari (Midden-Java) toont aan dat de voorouderlijke geesten (overledenen in het graf) en levende leden van de gemeenschap (cirkel met stenen stoelen) nabij elkaar stonden.

Menhirs worden op houten palen gelegd en zo worden ze gebruikt als gigantische xylofoons, Talang Anau op West-Sumatra
Cipari, Java

Ook op Sumatra komen megalieten voor. Menhirs, grote conische of cilindrische stenen met geometrische patronen, concentrische cirkels en antropomorfe figuren, kunnen worden aangetroffen bij het Kerinci meer. In Talang Anau (West-Sumatra) worden de daar gevonden menhirs momenteel gebruikt als voorwerp bij rituelen die worden gehouden bij de opgegraven plaatsen: ze worden op houten palen gelegd en zo worden ze gebruikt als gigantische xylofoons. Het slaan op deze stenen geeft het geluid vergelijkbaar met een Talempong: er kan echt muziek mee worden gemaakt. Dit is ook hier te horen, of luister er naar in dit filmpje vanaf de achtste minuut en een ander voorbeeld is hier te vinden.

Ustano Rajo Alam

Het Minang-volk richtte bij Ustano Rajo Alam megalithische monumenten op die zijn samengesteld uit staande stenen en stenen stoelen die uitgelijnd zijn met of opgesteld zijn rond een stenen tafel.

In Tegurwangu is de binnenkant van een dolmen beschilderd aangetroffen. Hier stellen ze een man en een buffel voor. In Tanjung Arau (Kota Raya) betreft het een haan en een vogel. Helaas zijn de schilderingen verdwenen als gevolg van contact met de buitenlucht, nu kunnen we alleen maar vlekken onderscheiden van rode en zwarte pigmenten; de kleuren oker en wit zijn verdwenen.

Ook de Dajak (een aantal volkeren in de binnenlanden van het eiland Borneo) richten megalieten op ter ere van de doden. Van oorsprong hebben de Dajaks een animistische religie waarin de natuur, geesten en voorouderverering centraal staan. In het verleden waren de Dajak berucht als koppensnellers. Tot zo’n honderd jaar geleden was het heel normaal om de hoofden van vijanden af te hakken en op een paal te zetten. Het Nederlandse koloniale bestuur en de Indonesische autoriteiten hebben deze praktijk echter grotendeels onderdrukt.

Dajak begraafplaats aan de Poedjoengan-rivier in Zuidoost-Borneo

Niet alleen werden stenen opgericht bij dodenfeesten en werden dolmen gebouwd. Zo bestaat er het gebruik de dode in een waruga te plaatsen bij de Minahasa op Celebes. Het gebruik van deze waruga bestond al in de steentijd en werd pas rond 1860 verboden door de Nederlandse regering en vervangen door de westerse (christelijke) begrafenis. De overledenen werden in foetushouding in de waruga geplaatst.

Ook andere typen stenen urnen komen voor in de archipel. Niet altijd werd het gehele lichaam in deze urnen geplaatst, soms alleen de beenderen. In bepaalde gevallen komt het voor dat beenderen geplet worden als er geen ruimte meer is voor nieuwe bijzettingen, soms worden deze resten dan verstrooid. In andere gevallen worden doden in holle bomen geplaatst, of in rotswanden. Het komt voor dat kleine kinderen in een boomstam worden geplaatst, zodat ze door het sap volwassen kunnen worden en dan bij de voorouderlijke geesten kunnen zijn.

Nederlandse militair poseert bij een waruga (graf) in Minahasa
Een stenen urn met beenderresten te Panguruan, Samosir, Noord-Sumatra
De doodskist (Lantuh) met het lichaam van de vader van de Sibajak (hoogste persoon) van Kotaraja, die twee jaar eerder overleed, Noord-Sumatra

Ook crematie komt voor in Indonesië, soms wordt de as uitgestrooid in zee. Doden worden niet altijd meteen begraven, niet altijd heeft dit te maken met het bijeenbrengen van voldoende geld voor de ceremonie. Soms laat men het lichaam eerst ontbinden (door langdurig blootstellen aan elementen) en worden alleen (geselecteerde) botten bijgezet. Alhoewel er vele vormen bestaan, vormt respect voor de voorouders altijd een grote rol (hoe bizar ze in de ogen van een buitenstaander ook mogen lijken).

Het is niet mijn bedoeling geweest om alle verschillende elementen van dodenfeesten, de manieren van begraven of cremeren, de manier waarop men het geloof belijdt of de redenen voor het oprichten van megalieten te benoemen die in Indonesië voorkomen. Door de foto’s en verhalen wordt al duidelijk dat er niet één manier bestaat in Indonesië. De gebruiken per eiland kunnen verschillen, bijna altijd komen er zelfs verschillende vormen voor op één eiland. Ook kan het zijn dat de rang van de overledene een rol speelt in het begrafenisritueel, er zijn dan meerdere vormen binnen één gemeenschap.

Een Toba Batak begraafplaats met sarcofagen en schedelpotten
Grafsteenlegging in kampong Tambaka bij Melolo, Sumba
Grafstenen op een dorpsplein, Flores, 1915

Verschillen kunnen worden veroorzaakt door beïnvloeding door andere culturen. Op Sumatra hebben de Chinezen zich al in een ver verleden gevestigd. Net als op Java waren er vrij veel Chinezen die hun eigen cultuur (al dan niet aangepast) in ere hielden. Een Chinese begrafenisstoet met vuurwerk en vaandels om de geesten te verdrijven tijdens een dodenfeest gaat er anders aan toe dan de plechtigheden tijdens een christelijke begrafenis van de Portugese of Nederlandse kolonisten, maar ook anders dan die van de oorspronkelijke bevolking.

Het verbod op de oorspronkelijke rituelen door de koloniale onderdrukking van de archipel heeft een grote rol gespeeld in de verandering van begrafenisrituelen. Westerse kerkhoven werden opgericht op vele plaatsen en christelijke rituelen vervingen de oorspronkelijke, soms smolten de oude en nieuwe rituelen op een of andere manier samen. Toch bleven in veel gevallen de oeroude rituelen bestaan en bleef voorouderverering een rol in het dagelijks leven spelen. Een nieuw geloof aannemen omdat dit verplicht is, houdt niet in dat de mensen ook echt het oude geloof loslaten. Nog altijd wordt druk uitgevoerd om het oude geloof, de rituelen en gebruiken te laten verdwijnen. Zo hebben inwoners van Indonesië in sommige gevallen alleen recht hun kinderen naar school te laten gaan als ze zich laten bekeren tot christen.

De zendingspredikant ds. Van Dijk brengt, gezeten op een Sumbanees graf, het evangelie aan de Sumbanezen, foto gemaakt tussen 1925 en 1929 

Het maakt duidelijk dat de komst van nieuwe bevolkingsgroepen, oorlogen en onderdrukking door een (nieuwe) heersende klasse een grote invloed kunnen uitoefenen op gebruiken die lange tijd normaal waren. Het gedwongen worden te verhuizen, door vijandige stammen of natuurrampen, heeft ook veel invloed. Door het achterlaten van de voorouders, kan de gemeenschap ook veranderen. Soms wordt dit echter vrijwillig gedaan. In het dorp Wogo, behorende tot de Ngada cultuur, zijn dorpelingen verdrietig. De ziel van het dorp ontbreekt. De inwoners van Wogo zijn verhuisd om te profiteren van moderne communicatiekanalen en elektriciteit, en zoals traditie voorschrijft lieten ze de menhirs achter op de plek waar ze zijn opgericht. De schetterende muziek van een moderne geluidsinstallatie kan het dorp niet doen herleven…

Dit zal ook in Europa zo zijn geweest. De komst van (vijandige) groepen mensen, natuurrampen, de trek naar de stad en de introductie van een nieuw geloof heeft de oude gebruiken verandert. Niet altijd werd er meteen afscheid genomen. Ook hier bleef men vasthouden aan de gebruiken, soms in het geheim en soms openbaar (maar in aangepaste en verhulde vorm). Hoe de rituelen rondom megalieten er duizenden jaren geleden in Europa precies uit zagen is in nevelen gehuld.

Er wordt een tipje van de sluier opgetild door archeologische vondsten en er zijn in folklore, mythen en legenden nog stukjes uit het verleden zichtbaar. Verhalen over hoe men om moest gaan met de geesten van doden en hoe men respect toonde aan de natuurkrachten, verhalen over offers brengen bij stenen en het kloppen op stenen komen ook veelvuldig in Europa voor. Hier kwam men samen, hier vierde men feest en hier kwam de geestenwereld samen met die van de levenden. Ook hier in Europa worden verschillende verhalen verteld over het veranderen van mensen in steen, soms als straf. Steenkringen als plaats van ontmoeting en megalithische sites waar mysterieuze geluiden te horen zijn, verzonken klokken zijn te horen op speciale dagen of nachten. Als je je oor tegen bepaalde menhirs legt, kun je gejammer horen….zo wordt over meerdere megalithische sites in Europa verteld.

Met duizenden jaren tussen de momenten van oprichting en alle verschillen die er zijn te benoemen, zijn er toch ook ontzettend veel overeenkomsten met de verhalen over megalieten aan de andere kant van de wereldbol.

Marinda Ruiter

De groote opstaande grafsteenen (watoe eboe of \’asch-steenen\’) in de Kampoeng Waroe Soba (Kleine Soemba Eilanden), 1910

Bronnen

Foto’s en teksten komen grotendeels uit de collectie van het Tropenmuseum / Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen en de Collections of Leiden University Library beschikbaar op Wikimedia Commons en diverse artikelen op wikipedia

Indonesian Megaliths; A forgotten cultural heritage, Tara Steimer-Herbet

On Losing and Getting a Head: Warfare, Exchange, and Alliance in a Changing Sumba, 1888-1988

The Sa’dan-Toraja: A Study of Their Social Life and Religion

Vorig artikelHoe maak je een fluitje uit wilg?
Volgend artikelHunebedexcursie 2.0 brengt oeroude Drentse geschiedenis met haar rituelen terug in een bijzondere ervaring naar het heden

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.