De grote Fjälskär-rapakivi uigt de archeologietuin in Borger. De steen is sterk verweerd, waardoor de kleur gebleekt is.

Objectnummer: 500001

Hij lag er al jaren, zo’n 40cm groot, roodachtig van kleur en deels met mos en korstmos begroeid. Op een achteraf gelegen stuk van het Hunebedcentrum langs de Bronnegerstraat waren jaren geleden zwerfkeien gestort. Zoals dat gaat met hopen keien, ze raken langzamerhand in de vergetelheid en begroeid. In dit geval met grassen, een paar wilgen en een bijzonder mooie vlinderstruik. In de schaduw hiervan lagen een paar grote zwerfkeien, waaronder een heel bijzondere.

Bij de inrichting van de archeologische tuin kwamen langs de paden grote keien te liggen. Ze zijn bedoeld als markering en vermoedelijk ook als aanwijzing voor het publiek om zich niet buiten de paden te begeven.

Op een aanpalend stukje grasveld vinden in de zomermaanden en vakanties stenendeterminaties plaats. Kinderen en ook volwassenen kunnen op de hopen zwerfkeien naar hartenlust stenen zoeken en mogen die ook laten determineren. Langs het pad vielen twee grote keien op, beide roodachtige rapakivi’s, maar door mosgroei was het beeld niet duidelijk. Bij een bleef ik wat langer staan. De kleur week af. Nu zijn afwijkingen onder rapakivi-granieten op de Hondsrug eerder regel dan uitzondering, maar de kleur van deze steen deed mij ergens aan denken. Ik had eerder bij Barger-Oosterveld en op aangevoerde keileem bij Zuidhorn een rapakivi-graniet gevonden, die overeen kwamen met rapakivi-granieten, die op een piepklein plekje langs de kust in Zuidwest-Finland voorkomen. De naam? Fjälskär-rapakivi.

Opzij van plukken mos en korstmos, deed de grote kei langs het pad in de archeologische tuin mij aan zo’n Fjälskär-rapakivi denken. Nadat de steen later met de hogedrukspuit schoongespoten was, bleek het vermoeden juist. Een derde exemplaar dus, en deze keer flink groot. Hieraan kun je merken dat het Hondsruggebied in Oost-Drenthe met zijn rode Oost-Baltische keilemen een heel bijzonder stuk ijstijdlandschap is. Voor zover we weten zijn nergens elders in Noordwest-Europa van deze graniet zwerfsteenvondsten gemeld.

Fjälskär-rapakivi, detail. De blauwgrijze kwartsen vallen duidelijk in het gesteente op. De kaliveldspaten vormen grote afgerond rechthoekige eerstelingkristallen. Ze zijn grof perthietisch.

Fjälskär-rapakivi is  een afwijkend type rapakivi-graniet. De steen is roodachtig. Dit komt door de veldspaten. Daarvan zijn twee soorten aanwezig: kaliveldspaat en plagioklaas. In FJälskär-rapakivi is deze laatste niet wit maar dieprood. De grote eerstelingkristallen van kaliveldspaat zijn ook rood, maar meer vlees- of steenrood. Ze verlenen de graniet een porfierisch uiterlijk. Hoewel de kei sterk verweerd is, vallen deze en andere kenmerken van dichtbij nog goed te zien.

Bijzonder is dat de grote kaliveldspaten dooraderd zijn met ietwat golvend verlopende, heel dunne parallelle lijntjes. Deze vergroeiing van de veldspaat noemt men in de geologie perthiet. Een andere bijzonderheid is dat in Fjälskär-rapakkivi hier en daar kleine zilverwitte schubjes muscoviet voorkomen. Ronduit opvallend zijn de talrijke rondachtige grijsblauwe, melkachtige kwartsen. Sommige zijn duidelijk gezoneerd. Ze zijn maximaal een kleine centimeter groot.

Een gidsgesteente dus, maar waar vandaan?

Fjälskär-rapakivi is onmiskenbaar een goed gidsgesteente. Hoewel het voorkomen in Scandinavië erg klein is, komt deze graniet alleen maar daar voor. Waar is daar?

Een bekende stad in Zuidwest-Finland is Turku. Zo’n 50 km zuidwestelijk daarvan liggen voor de kust een aantal eilanden. Deze maken deel uit van een ringvormig voorkomen van rapakivigraniet. Het grootste deel van het granietmassief ligt onder water. Het rapakivi-voorkomen vormt als het ware een ‘eiland’ in een omgeving met veel oudere gesteenten. Deze hebben met de rapakivi-graniet niets te maken. In het midden van het voorkomen ligt het eiland Fjälskjär.

Een paar jaar geleden is dit rapakivi-gesteente door de Duitse amateur-geoloog Matthias Bräunlich bemonsterd en beschreven en op grond van zijn bijzondere kenmerken als gidsgesteente erkend. Zoals eerder vermeld zijn in het Hondsruggebied inmiddels van dit bijzondere zwerfsteentype een tweetal zwerfstenen gevonden, met deze van Borger voorlopig als derde. De gevonden zwerfsteen wijkt met zijn ietwat grotere kwartseerstelingen iets af van het beschreven gesteente. Voor rapakivi-granieten is dit niet bijzonder. Afwijkingen en variaties zijn eerder regel dan uitzondering.

Collectie

De bijzondere zwerfsteen ligt in de Geopark expositie in het kenniscentrum in Borger.

Fjälskär-rapakivi – Zwerfsteen van de zuidelijke ringweg in Groningen. De onverweerde zwerfsteen werd gevonden op gestorte keileem op een stuk grasland in Zuidhorn.
Rode Oost-Baltische keileem van de ringweg in Groningen
de markering op de kaart geeft het piepkleine voorkomen aan van Fjälskär-rapakivi in Zuidwest-Finland
icht vanaf Tännelssud op het eiland Mossala aan de rand van het voorkomen van Fjälskär-rapakivi. In de verte het eiland Tännelsören.
Fjälskär-rapakivi, monster van Mossala in Zuidwest-Finland

Vorig artikelMAKING A NEOLITHIC NON-MEGALITHIC MONUMENT
Volgend artikelEducatieve grafheuvel op de Amerongse berg
Harry Huisman is conservator geologie in het Hunebedcentrum.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.