Tekening van de talaiot de Coma-Sema, negentiende eeuw

De afgelopen weken verbleef ik op het zonnige Mallorca. Naast het genieten van zon en strand, vermaakte ik me ook met wat andere uitstapjes. En als liefhebber van megalieten, kon ik het niet laten drie megalithische sites te bezoeken tijdens mijn vakantie. Deze sites zijn gebouwd in de bronstijd van het eiland; de bouwwerken zijn opgericht door de Talaiot-cultuur. Kenmerken van deze cultuur zijn voornamelijk veeteelt, aangevuld met landbouw (granen en peulvruchten). Ook was er sprake van steenbewerking en het gebruik van metaal (brons en ijzer). Het ging om een egalitaire samenleving en men was zelfvoorzienend.

De Talaiot-cultuur is vernoemd naar de opvallende megalithische torens die bij de nederzettingen te vinden zijn: de Talaiots. Het woord Talaiot stamt af van het Arabische woord Talâ’i, wat wachttoren betekent. Er zijn ronde en vierkante Talaiots op het eiland Mallorca aangetroffen. Een centrale pilaar ondersteunde het platte dak. De eerste auteur die over deze structuren schreef, was Juan Ramis in zijn boek Celtic antiquities on the island of Menorca, dat in 1818 werd gepubliceerd en het eerste boek in de Spaanse taal was dat volledig aan de prehistorie was gewijd.

De bouw van de dakbedekking van een Talaiot, eigen foto in museum in Montuïri

Volgens legenden werden de Talaiots door reuzen opgericht, de “Maros”. Ook op het Spaanse vasteland worden megalitische bouwwerken aan reuzen toegeschreven (de Maura, Mairu, Moros, Moira of Jentilak; zie wie bouwde de megalieten op het Iberisch Schiereiland), net zoals over de megalithische tempels op Malta wordt verteld (zie plaats van de reuzen, megalithische tempels op Malta). De grotere nederzettingen uit de Talaiot-cultuur op Mallorca worden clapers des gegants genoemd, wat vertaald kan worden als puinhoop van de reuzen.

Momenteel wordt de Talaiotische periode beschouwd als een evolutie van de vorige fase, naviform of laat pre-Talaiotisch, die zich uitstrekte van de 17e tot de 10e eeuw v.Chr. Naviform is de benaming voor huizen in de vorm van een omgekeerd schip, gebouwd met grote stenen aan de buitenkant en kleinere stenen aan de binnenzijde (de ruimte er tussen werd opgevuld met kleinere stenen). Het was een langzaam proces naar grotere ideologische en sociale complexiteit die tot uiting komt in de evolutie en verandering in de archeologische voorwerpen. Op Mallorca geeft een oppervlaktemonster uit een van de balken in vierkante Talaiot A in Capocorb Vell de datum 1002-833 v.Chr. Samen met de verschillende monsters van de lagere niveaus van Talaiots 2 en 3 in Sos Forners, die beiden een datum tussen 901-811 v.Chr. opleverden, toont dit aan dat er tussen de 11e en 10e eeuw v.Chr. een fase van verandering plaatsvond waarin de constructie van turriforms (torenvormen) begint, terwijl naviforms ook nog steeds worden bewoond.

De Talaiotische nederzettingen vertonen een duidelijke tendens om zich op voorgebergten of strategische punten te bevinden. Ze zoeken geen grote hoogten maar kleine orografische veranderingen waardoor ze visuele dominantie over het nabijgelegen land mogelijk maken (kleine heuvels of terpen, rotsachtige trappen of het bovenste deel van een kust). De architecturale kenmerken van Talaiotische bouwmodellen in combinatie met hun territoriale verdeling tonen een grote interesse in de territorialisering van de ruimte. De wens om het gebied nabij elke gemeenschap af te bakenen is duidelijk anders dan de naviforme periode en toont de strategie die is ontwikkeld met een schaars goed op een eiland: land. We weten dat turriforms een belangrijke rol speelden bij het afbakenen en beheersen van het land; door bevolkingskernen en geïsoleerde talaiots die op enige afstand van de nederzettingen lagen, markeerden ze hoogstwaarschijnlijk het land van de gemeenschap en dienden ze als uitkijkpunten. Deze verschuiving in criteria betekent dat er weinig overlap is in de locatie van talaiotische en naviforme structuren, behalve in regio’s waar de orografie voornamelijk vlak is.

De Talaiots zijn vergelijkbaar met de nuraghi op Sardinië en er wordt dan ook door wetenschappers aangenomen dat er contacten waren tussen de eilanden. Ook de “torri” van Corsica en de “sesi” van Pantelleria vertonen overeenkomsten. Er zijn nog 400 Talaiots op Mallorca te vinden en enkele zijn archeologisch opgegraven. In de loop van de eeuwen zijn er ook veel bouwwerken verdwenen, stenen werden hergebruikt. Er zijn zo’n 100 plekken gedocumenteerd waar een Talaiot heeft gestaan, maar er moeten er nog veel meer zijn geweest.

Na het delven van de stenen werden deze vervoerd met behulp van ossen, eigen foto in museum in Montuïri

In 2019 werd een zwaard gevonden bij Talaiot del Serral de ses Abelles bij Puigpunyent, het is 3200 jaar oud. Experts dateren het zwaard rond 1200 voor Christus, een tijd waarin de Talaiotische cultuur ernstig in verval was geraakt. Het zwaard lijkt opzettelijk te zijn achtergelaten op de plek. Er wordt door wetenschappers aangenomen dat het zwaard als grafgift is achtergelaten. De vondst was opvallend, want de site bij Puigpunyentis werd al in de Romeinse tijd geplundert en ook opvolgende culturen lieten hun sporen na.

Bovendien was de site meerdere keren archeologisch onderzocht, rond 1950 werd er al opgegraven door Guillem Rossello Bordoy. Er werd in 2019 dan ook helemaal niet verwacht artefacten aan te treffen en men was ook niet op zoek. Men wilde de site als een archeologisch museum openstellen en er werd toevallig een stuk van het zwaard gezien. Er stak een stukje metaal uit bij een steen. Bij het optillen van deze steen werd het zwaard blootgelegd. Het was in een prima conditie, alhoewel het wel gebroken was.

Er zijn in totaal 10 zwaarden uit de Talaiotische tijd aangetroffen op het eiland Mallorca, maar het zwaard van de Talaiot del Serral de ses Abelles is het enige exemplaar waarvan de exacte locatie bekend is. De andere zwaarden werden overgedragen aan de overheid door de vinders, maar zij konden niet meer precies aantonen waar de zwaarden gevonden waren. De vondst uit 2019 toont aan dat wapens werden gebruikt als offergaven en onderstreept ook de rol van de Talaiots als plaatsen van religieuze eredienst. Dit is belangrijk omdat het de oorspronkelijke rol van deze megalieten kan verduidelijken, aangezien sommigen beweren dat ze alleen werden gebruikt als signaaltorens of verdedigingsbolwerken. 

Het zwaard wordt wel de Spaanse Excalibur genoemd. Excalibur werd door koning Arthur uit een steen gehaald (zie koning Arthur en megalieten en koning Arthur en Stonehenge) en dit Spaanse zwaard kwam onder een steen tevoorschijn. Het wordt tentoongesteld in de kelder van het museum in Palma de Mallorca, waar meer vondsten van de Talaiotische cultuur te vinden zijn. Helaas was de kelder tijdens mijn bezoek aan het eiland gesloten vanwege een verbouwing.

Het zwaard dat in 2019 werd opgegraven

Een week na het teleurstellende museumbezoek reed ik enkele dagen met een huurauto het eiland rond. Als eerste bezocht ik Capocorb Vell in het zuiden van Mallorca. Dit wordt gezien als de belangrijkste Talaiotische site van het eiland. Een ruime parkeerplaats en een klein barretje zijn aanwezig op deze plek. Voor drie euro kun je het terrein op en de overblijfselen zijn zeker indrukwekkend. Met het scannen van een QR-code kun je een engelstalige beschrijving op je telefoon bekijken tijdens de rondwandeling, maar er zijn ook borden aanwezig op het terrein.

De Talaiotische nederzetting dateert van ongeveer duizend jaar voor Christus en werd tot ver in de Romeinse kolonisatie bevolkt. Keramiek vondsten tonen aan dat het zelfs tot ver in de middeleeuwen werd gebruikt. De structuren werden eeuwenlang aangepast, wat de site (naast de grootte van de overgebleven resten) uniek maakt.

De ingang naar de archeologische site (entree betalen bij het barretje)
Meteen na het barretje zie je een indrukwekkend bouwwerk, deze Talaiot heeft nog een ingang die te zien is als je de eerste laag stenen beklimt. De stenen vormden bouwwerken die de tijd niet hebben doorstaan. Op plattegrond hieronder weergegeven is dit TPC2

Het dorp bevat drie uitkijk- of verdedigingstorens, een ceremonieel centrum in het midden en een dubbele rij huizen ernaast, en nog een apart huis in het zuidoosten. Er zijn ook vijf Talaiots, twee vierkante en drie ronde. De nederzetting strekte zich nog veel verder uit dan tegenwoordig, het liep verder door in de richting van Gregal. Met de bouw van enkele huizen, landerijen en de aanleg van een weg is veel van de prehistorische bebouwing vernietigd.

De ingang van de Talaiot is te zien als je de berg stenen beklimt, op plattegrond hieronder weergegeven is dit TPC2

Dit dorp werd gedeeltelijk opgegraven door het Instituut voor Catalaanse Studies (1918-20) onder leiding van Josep Colominas i Roca (in samenwerking met Josep Malbertí Marroig). In 1959 werd een obelisk opgericht ter nagedachtenis aan hem. De belangrijkste vondsten worden bewaard bij het Museu d’Arqueologia de Catalunya in Barcelona. De belangrijkste vondsten waren enkele molenstenen, kopjes, amfora-handvatten en een bronzen hoorn met daarop een brau’s hoofd. 

Obelisk op de megalithische site ter nagedachtenis aan Josep Colominas i Roca

Zoals uitgelegd in het werk De prehistorische nederzetting Capocorb Vell door Bartomeu Font i Obrador en Guillem Rosselló Bordoi was de nederzetting een ceremonieel centrum voor de rest van de omliggende nederzettingen. Er wordt ook verondersteld dat er een andere nederzetting vlakbij lag, waar momenteel de huizen van Capocorb Vell te vinden zijn (op ongeveer 350 meter afstand). Christelijke kolonisten vestigden zich in de buurt van bestaande locaties om te profiteren van de stenen om hun huizen te bouwen. 

Een indicatie van de grootte van de bouwwerken, foto genomen voor TPQ B
Foto genomen bij H1, TPC 3 is rechts te zien
Vanaf de muren kun je in de overblijfselen van de huizen kijken
Binnenkant van een huis met omgevallen kolom (deze ondersteunde het dak)

Twee vierkante Talaiots zijn verbonden met een muur waaraan kamers zijn verbonden. De kamers hadden een dakbedekking gevormd door boomstammen, bladeren en aarde. Eén van de vierkante Talaiots heeft nog een pilaar die dienst deed als ondersteuning van het dak. Het werd gevormd door stenen platen die in een radiale opstelling waren geplaatst (en die aan het begin van de 20e eeuw nog zichtbaar waren). Het bouwwerk is nog 6 meter hoog en het is 10 meter breed. In de vloer van de centrale kamer van deze Talaiot bevindt zich een gat. Het is de ingang naar een ondergrondse galerij, ongeveer 80 cm breed en tussen 70 en 150 cm hoog, die zachtjes in een spiraal afdaalt naar een kleine kamer. Dit is uniek op Mallorca, waarschijnlijk werd de ruimte gebruikt als een plaats van aanbidding.

De Talaiot werd gebruikt om de ster Sirius te observeren, het bouwwerk had een astronomische betekenis. Tijdens de winterzonnewende werd de opkomst van deze helderste ster geobserveerd. Er wordt aangenomen dat er een nieuwjaarsceremonie aan de opkomst van Sirius werd verbonden. Door zijn uitzonderlijk opzichtige sterkwaliteit, is Sirius al sinds de prehistorie aanwezig in de mythologie, religies en gebruiken van vele culturen. Aangezien Sirius de helderste ster is van het sterrenbeeld Grote Hond (Canis Major) staat hij ook bekend als de Hondsster.

Sirius is afgebeeld in de neus van de hond op deze tekening van “Canis Major, Lepus, Columba Noachi & Cela Sculptoris” door Jehoshaphat Aspin

In de Griekse mythologie doodt Artemis (na misleid te zijn door haar broer Apollo) per ongeluk haar geliefde, Orion. Hierdoor was ze zo bedroefd dat ze hem als een sterrenbeeld aan de hemel zette, met zijn trouwe hond Sirius naast zich, zodat ze hem kon blijven zien. Het zou ook gaan om de trouwe hond van de reus Orion. Homerus beschreef in zijn Ilias Achilles’ benadering van Troje door te verwijzen naar Sirius als de hond van Orion, de helderste en meest kwaadaardige ster. Het seizoen na het verschijnen van Sirius werd bekend als de Hondsdagen. Tijdens de Hondsdagen van 23 juli tot 24 augustus is Sirius in Zuid-Europa kort voor zonsopkomst zichtbaar.

Sirius is onder goede omstandigheden zelfs overdag met het blote oog te zien. Hiervoor moet de lucht helder zijn, de waarnemer op grote hoogte, Sirius hoog en de zon laag aan de horizon. Aan deze voorwaarden wordt gemakkelijker voldaan op het zuidelijk halfrond, vanwege de zuidelijke declinatie van Sirius. Sirius is onderdeel van de Winterzeshoek die op het noordelijk halfrond enkel gedurende de winter in zijn geheel te zien is. De Winterzeshoek bestaat uit zes heldere sterren, die bij elkaar een zeshoek vormen. De opkomst van Sopdet (de Egyptische benaming voor Sirius) tegelijk met de zon (zogenaamde heliakische opkomst) markeerde in het Oude Egypte het begin van het nieuwe jaar, conform de Egyptische kalender. Aan de hand van de helderheid en de kleuren van het twinkelen van Sirius tijdens deze opkomst werden astrologische voorspellingen voor Egypte gedaan.

De Griekse schrijver Hesíode beschreef Sirius als ‘degene die schijnt in vele kleuren’. Als de grote (en eerste) samensteller van de oude Griekse religie heeft hij de hele mythologie die tot dan toe mondeling was overgeleverd op schrift gesteld. Deze mythologie had zijn wortels in Mesopotamië. In het Arabisch staat de ster bekend als الشِّعْرَى (getranslitereerd: aš-ši’rā of ash-shira , ‘de leider’) waarvan het alternatief Aschere is afgeleid. In het Sanskriet wordt hij Mrgavyadha genoemd, ‘hertenjager’, of Lubdhaka , ‘jager’.

Eigen foto van de plattegrond van de site, met twee routes voor touristen en één voor een bezoek met gids en aangegeven waar informatieborden staan

De andere vierkante Talaiot is 8,5 meter hoog en is 4,8 meter breed. De kamer heeft een U-vorm, waardoor er ondersteuning bestond voor de vloer van een tweede verdieping. De drie ronde Talaiots zijn niet opgegraven, ze hebben een diameter van 10 tot 12 meter. De uitkijktorens zijn in goede staat bewaard gebleven. De huizen en het ceremoniële centrum verkeren in een slechtere staat, waarschijnlijk vanwege de grootte van de stenen. Deze zijn veel kleiner dan de stenen die zijn gebruikt bij de bouw van de torens. Boeren van de nabijgelegen landgoederen zullen ze in de afgelopen eeuwen hebben hergebruikt om grenzen te maken. De muren van de huizen zijn nog zo’n drie meter hoog, er zijn 28 geïdentificeerd.

Toen we na het nuttigen van een drankje bij de bar vertrokken richting Porto Cristo, zagen we tot onze grote verbazing nog meer Talaiots langs de weg. We konden het bijna niet geloven. Toen wisten we nog niet dat de nederzetting zich inderdaad nog veel verder uitstrekte dan het gedeelte dat nu te bezoeken is. Als grapje hadden we al op de route naar deze plek tegen elkaar gezegd dat de stenen muurtjes die op het hele eiland langs de wegen zijn te zien, waren gemaakt met de resten van de megalithische bouwwerken…..niet wetende dat dit inderdaad wel eens waar kon zijn….

Nabijgelegen is de talaiot van Capocorb d’en Jaquetó, maar ook aan de andere kant van de weg zijn resten van megalithische structuren te zien. De kenmerken zijn vergelijkbaar met die van de drie ronde Talaiots in de prehistorische nederzetting. Ook hier missen tegenwoordig de dekplaten, die aan het begin van de 20e  eeuw werden gebruikt als bouwmateriaal voor de weg die er langs loopt. Het toegangsportaal, dat onder het puin ligt, is niet ontdekt. In het bovenste deel kun je de binnenmuren onderscheiden, evenals de pilaar van de centrale kolom die de platen ondersteunde. In islamitische of middeleeuwse tijden werden de stenen gebruikt om een ​​kleine hut te bouwen.

De megalithische site Capocorb Vell met in de omgeving meer megalithische structuren duidelijk zichtbaar in het landschap. De rode markering geeft Talaiot Capocorb d’en Jaquetó aan.

Twee dagen later was het tijd om nog meer megalithische sites te bekijken. Son Fornés is één van de bekendste Talaiotische nederzettingen op het eiland en in het nabijgelegen Montuïri is een museum waar informatie over de Talaiot-cultuur te vinden is. Niet alleen is de prachtige molen waarin dit museum gevestigd is de moeite waard om te bezichtigen. Alhoewel het Museu Arqueológic de Son Fornés niet heel groot is, is er genoeg te zien over de Talaiotische cultuur (en daarop opvolgende culturen die op het eiland neerstreken zoals de Fenicische, Romeinse en Moorse).

Plattegrond en overzicht van een huis in een Talaiotische nederzetting, eigen foto in het museum van Montuïri
IJzeren voorwerpen in het museum van Montuïri
Botten in het museum van Montuïri
Vondsten Talaiotische cultuur in museum Montuïri
Vondsten Talaiotische cultuur in museum van Montuïri. Onderzoek wees uit dat het dieet van deze cultuur bestond uit koe (38,3%), varken (34%) en schapen en geiten (26%)
Plattegrond en overzicht van een huis van de Talaiotische cultuur, eigen foto museum Montuïri

De site is gelegen op het bezit van de moslimboerderij Fornés of Forners. De familie Fornés/rs hield zich bezig met koopwaar en verschijnt al in 1512. De Talaiot ligt op een kleine verhoging in de Pla de Mallorca. Het werd tot het begin van de uitdroging omringd door wetlands om intensieve graangewassen te verbouwen, mogelijk vanaf de islamitische bezetting van het eiland. In 1966 werd de site uitgeroepen tot een artistiek historisch monument bij decreet nr. 2563 van 10 oktober. Het geniet momenteel de juridische status van eigendom van cultureel belang. In 2001 werd het aangekocht door de gemeente en het wordt momenteel beheerd door het Archeologisch Museum van Son Fornés.

Toen de opgravingen eenmaal begonnen, volgden ze elkaar in de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw regelmatig op. In de jaren 90 werd het werk echter stilgelegd en werd er op andere plekken archeologisch onderzoek uitgevoerd. In 2001 werd het Archeologisch Museum van Son Fornés ingehuldigd. Sindsdien zijn zeven opgravingscampagnes en drie restauraties en consolidatie van de overblijfselen uitgevoerd. Hoewel er vroegmiddeleeuwse en islamitische overblijfselen zijn gedocumenteerd, zijn deze geïsoleerd van aard en worden ze niet gearticuleerd binnen constructieve structuren, zoals huizen, openbare of gemeenschapsgebouwen.

Er is diverse malen archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het veldwerk begon in 1975 onder leiding van Vicenç Llull en duurt tot de dag van vandaag, met in totaal 14 opgravingscampagnes en drie interventies om muren en structuren te consolideren en te herstellen. Er werd nog in juli 2022 bij Son Fornés archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het museum in Montuïri was in die tijd gesloten, want tijdens de openingsuren waren de medewerkers op de megalithische site te vinden. Gelukkig was het museum wel open toen ik in Montuïri kwam.

Zand en stenen die bij de opgraving opzij zijn gelegd, eigen foto
Een gedeelte van het recent opgegraven deel van de site, waarbij een stuk met lint is afgezet
Achter het lint is een flinke diepte afgegraven

Het is nog niet bekend gemaakt wat er precies is aangetroffen tijdens de opgraving, maar er was op de locatie duidelijk te zien welk deel van de site recentelijk was blootgelegd. Een grote bult zand en stenen was in een hoek te zien en niet veel verder doemde een onlangs blootgelegde structuur op. De stenen die eeuwenlang onder de aarde waren verstopt, hadden een veel lichtere kleur dan de onderdelen die al langer konden worden gezien bij een bezoek aan deze site.

Er was ook tot een behoorlijke diepte opgegraven, zo was achter het lint te zien. Op het terrein wat al langer was blootgelegd, waren informatieborden geplaatst. Hier uitleg over de Talaiots, ze zouden onder andere zijn gebruikt om dieren te slachten. Via huizen kon men in de Talaiot komen, maar de bouwwerken hebben vaak ook eigen kamers naast de centrale open ruimte.

Van achter de centrale pilaar is nog net de toegangspoort te zien, rechts daarvan de ingang van een ruimte die alleen via de centrale kamer te bereiken is
De centrale pilaar die het dak ondersteunde is echt enorm, het is zo’n 4 meter hoog

De groeve waar de stenen werden gewonnen is nabij de Talaiot gelocaliseerd, op zo’n 100 meter afstand. Alle gevonden voorwerpen en bouwmaterialen kwamen van dichtbij de nederzetting, alleen de grondstoffen voor metalen kwamen van grotere afstand.

Op deze site kun je in een Talaiot kijken. Talaiot 1 is de grootste Talaiot van Mallorca. Het heeft een diameter van 17 meter en de centrale ronde kamer is te bereiken via een gang, gericht op het zuidoosten, die 5 meter lang is. De kamer heeft een diameter van 6,6 meter. Er werd een muur gebouwd tussen Talaiots 1 en 2; dat werd de centrale as waar de meeste huizen van de stad waren bevestigd. Op dit moment moet een groot deel van de periferie worden uitgegraven, wat gegevens kan opleveren over de verbinding met de rest van de stad.

Talaiot 2 bevindt zich in het midden van de site, ongeveer achtentwintig meter van de eerste Talaiot. In tegenstelling tot Talaiot 1 zou de toegang zich op het dak van het gebouw bevinden, waar een gat kan worden gevonden om via een wenteltrap naar beneden te kunnen. In deze ruimte werd een keramisch servies gedocumenteerd, uniek voor de site en voor de periode, dat verband zou houden met de viering van ceremonies of politieke bijeenkomsten (waar de belangrijkste beslissingen zouden worden genomen voor de oplossing van conflicten) binnen de gemeenschap of met naburige populaties.

Talaiot 3 is gelegen in het meest oostelijke deel van de stad. Er is heel weinig bekend over dit gebouw, omdat het in latere perioden werd verbouwd. Wat de oorspronkelijke structuur betreft, kan worden gezegd dat het een gebouw was van vergelijkbare afmetingen als Talaiot 1, maar met een smallere gevel (vanwege het ontbreken van een kamer, zoals gedocumenteerd in de eerste Talaiot). 

In het dorp zijn er 6 huizen die in twee typen kunnen worden verdeeld, de rechthoekige waren verbonden met de muur tussen Talaiot 1 en 2. Ronde huizen zijn verbonden met de Talaiots en één van de huizen geeft toegang tot een Talaiot. Ze hebben allemaal een bruikbare oppervlakte van tussen de 35 en 45 m2. Een ander belangrijk element in de samenstelling van de huizen zijn de watertanks, ofwel in de grond gegraven of in de vorm van keramische containers, de zogenaamde pithoid-potten.

Plattegrond van Son Fornés met Talaiotische, Post-Talaiotische en Romeinse structuren
Weergave van het slachten van dieren en het verdelen van vlees in een Talaiot. Archeologische vondsten tonen aan dat er kleine hoeveelheden vlees werden geconsumeerd in de Talaiot, waarschijnlijk voor rituele doeleinden. De overige maaltijden vonden plaats in huizen, waar meer dierlijke resten zijn aangetroffen.

Na de val van de Talaiotische cultuur werden de nederzettingen nog lange tijd gebruikt. Na de verwoesting van Son Fornés verscheen er een nieuwe stad met drie grote gebieden:

  • Zone G. is gelegen in het hoogste deel van het land, hier werd een toren gebouwd van waaruit een huis en een muur werden opgericht die een nieuwe stad omringden. Momenteel is dit deel van de site zeer weinig opgegraven en daarom zijn de daar gedocumenteerde gegevens, ondanks dat ze van het grootste belang zijn, schaars.
  • Talaiot 3 kreeg een nieuwe gemeenschapsfunctie. De entree werd volledig vernieuwd en de binnengevel onderging een gedeeltelijke renovatie, waardoor het gebouw een hoefijzervorm kreeg. Dit type gebouw wordt toegeschreven aan de Mallorcaanse heiligdommen uit deze periode. Afgezien van de morfologie van het gebouw, heeft het ook een reeks structuren zoals: een klein centraal altaar, hulpstructuren die het gebruik van vloeistoffen zouden bevorderen en overblijfselen van grote zoogdieren. Allemaal elementen die verband houden met plengoffers en rituelen waarbij de consumptie van wijn en het offeren van ossen centrale elementen zouden zijn van de activiteit die daar werd uitgeoefend.
  • Centraal deel van de site, gelegen tussen Talaiots 1 en 2, waar een nieuwe stad verscheen tussen de Talaiot-ruïnes. Dit zal worden gecentreerd rond twee openbare gebouwen: heiligdommen 1 en 2 (S1 en S2), gelegen in het midden van een netwerk van straten, de eerste stad van de Mallorcaanse prehistorie die een regenwateropvangsysteem heeft. Rond deze kleine straatjes vinden we een reeks werkplaatsen, waar verschillende ambachten ontwikkelden, zoals smeden of lokale aardewerkproductie.

Hierna volgde een periode die sterk gekenmerkt wordt door de Punische invloed vanuit Ibiza en in tweede instantie door de uitbreiding van Rome naar het westen.

De Balearen, onder de baan van Carthago en Ibiza, kwamen tussenbeide in de drie Punische oorlogen, waar de Baleaarse slingeraars een beslissende rol hadden. Uit deze tijd is er sprake van vondsten van wijnamforen en serviesgoed dat ermee verbonden is. 

Carthago werd definitief verslagen als onderdeel van de Derde Punische Oorlog en onderworpen aan Rome door toedoen van Publius Cornelius Scipio Emilia.

Quintus Cecilius Metelus onderwiepr de eilanden definitief aan de Romeinse macht in 123 n.Chr.

Standbeeld van een singeraar vlakbij de kathedraal in Palma de Mallorca

Het centrale gebied van Son Fornés, rond de heiligdommen S1 en S2, bevestigt zichzelf dan opnieuw als een economisch centrum. Deze wijk, die samenviel met het einde van de Derde Punische Oorlog, werd volledig gerenoveerd, evenals de heiligdommen waar al materialen van Romeinse oorsprong zijn gevonden. Met het begin van het nieuwe millennium werd wat een grote stad in de landelijke wereld van het Plan de Mallorca was, geleidelijk verlaten. Mogelijk als gevolg van de consolidatie van een nieuwe stedelijke samenleving, zoals de Romeinse, die twee grote steden stichtte in Pollentia (het huidige Alcúdia) en Palma. Vanaf de tweede eeuw n.Chr. tot de Catalaanse verovering van het eiland, is Son Fornés een doorgangsplaats. Dat wil zeggen een ruimte die gebruikt werd in de Byzantijnse en islamitische periodes, maar waarvan geen architecturale overblijfselen zijn bewaard gebleven.

Ik wil nog wel eens terug naar Mallorca om ook andere Talaiotische sites te bezoeken. En natuurlijk zou ik graag de kelder van het museum van Palma de Mallorca zien. Na mijn bezoek aan Mallorca lokt Menorca mij ook. Op Menorca hebben de Talaiots vaak een andere structuur dan op Mallorca. Er zijn 300 Talaitos op Menorca te vinden. Op dat eiland geen grote ronde binnenruimte op de grond zoals op Mallorca wel voorkomt, hier lijkt de ruimte bovenin de toren meer geschikt voor gemeenschappelijk gebruik. En de Talaiots op Menorca verschillen enorm in structuren.

Op Menorca worden ook taulas en navetas aangetroffen die ook door de Talaiotische cultuur zijn opgericht. Waarschijnlijk waren navetas funeraire gebouwen, net als de naviform hadden ze een schipvormige opbouw (maar ze werden gebruikt om de doden bij te zetten en niet voor gebruik van de in leven zijnde mensen). De Talaiots zijn ouder dan taulas, soms staan ze bij elkaar op een site. Een taula heeft typisch de vorm van een letter “T” en wat voor velen op een tafel lijkt – misschien in de vorm van een tafelgraf. Meer dan waarschijnlijk werd het opgericht als een heiligdom of altaar voor de doden of misschien vonden hier rituelen voor de goden plaats.

De graven zouden oorspronkelijk onder of rond de taula hebben gelegen. Een taula (wat ’tafel’ betekent in het Catalaans) kan tot 5 meter hoog worden en bestaan ​​uit een verticale pilaar (een monoliet of meerdere kleinere stenen op elkaar) met daarop een horizontale steen. Een U-vormige wand omsluit vaak de constructie. Hun exacte culturele betekenis blijft onbekend, maar ze hadden waarschijnlijk religieuze en/of astronomische doeleinden. De heiligdommen op Menorca worden in verband gebracht met aanbidding van de zon, de maan en de sterren zoals Alpha Centauri of Sirius op basis van een studie van de plaatsing van de zijkolommen ten opzichte van de centrale steen (of taula) en de paden van de sterren en planeten.

Vindplaatsen van Taulas en hun richting (azimut)
Taula en Naveta

De Naveta des Tudons is een van de 1.500 prehistorische monumenten die deel uitmaken van de Talaiotische cultuur van Menorca. De 32 best bewaarde exemplaren zijn ingediend om te worden geclassificeerd als UNESCO-werelderfgoed (Menorca Talaiòtica).

Er wordt gezegd dat de Naveta des Tudons werd gebouwd door een reus die met zijn broer concurreerde om de liefde van een meisje. De ene reus besloot een naveta voor haar te bouwen en de ander bouwde een waterput. Toen ze klaar waren, gooide de reus die de naveta aan het bouwen was een steen naar zijn rivaal waardoor zijn werk werd vernietigd. Toen hij ontdekte dat hij zijn broer daarbij had vermoord, pleegde de reus zelfmoord. De vrouw, overmand door verdriet, stierf later van verdriet. Dit is de reden waarom, volgens de legende, de Naveta des Tudons een steen boven de ingang zou missen. Een verhaal dat doet denken aan bijzondere stenen die door heel Europa werden gegooid door reuzen, voorbeelden zijn te vinden in verhalen over offerstenen en het vervolg daarop.

In maart 2018 werd de Naveta des Tudons vernield met graffiti die 81 van zijn stenen aantastte. Toen het nieuws naar buiten kwam, reageerde de lokale bevolking onmiddellijk en drong aan op politieke verantwoordelijkheid omdat een van de belangrijkste toeristische trekpleisters van Menorca was aangevallen. Gelukkig kon een restauratieteam de graffiti verwijderen. De bouwwerken op Menorca zag ik nog niet met eigen ogen. Ik zag op Mallorca nog wel een derde Talaiotische site. Deze was in ‘recente’ tijden beschadigd geraakt. Of er hier ook sprake is geweest van vandalisme is de vraag.

Ook op Google Maps is te zien dat de muur van het ‘moderne’ gebouw is ingestort door de val van de enorme steen
De enorme steen heeft een gat geslagen in de muur van het nabijgelegen gebouw, eigen foto

Op de terugweg van Son Fornés richting het hotel reden we langs de Talaiot de Son Coll Nou. Geen goed begaanbare weg, ruime parkeerplek of borden om er te komen. Ook geen informatieborden op de site zelf. Via een onverharde weg bezaaid met grote stenen kun je er toch met de auto naar toe. Midden in de weilanden liggen de overblijfselen van een Talaiot, begroeid met bomen heeft dit bouwwerk een mysterieuze sfeer. De geiten vlakbij renden weg bij het zien van onbekende mensen, het geluid van hun bellen gaf een nog specialer tintje aan het bezoek aan deze prehistorische locatie.

En waar er bij de ander sites toch enkele andere toeristen rondwandelden, waren we hier echt helemaal alleen. Toch komen er duidelijk bezoekers. Er waren kleine stenen in een labyrint-vorm vlakbij de Talaiot geplaatst. Alhoewel de Talaiot niet goed aangegeven was, maar met Google Maps kom je een eind, vonden we een bezoek toch zeker de moeite waard. Ook hier is de centrale kamer te bereiken via een poort. De centrale pilaar is niet bewaard gebleven.

Kleinere stenen aan de binnenkant van de Talaiot de Son Coll Nou, de ingestorte gang is goed te zien

De grote stenen van de Talaiot liggen niet onderaan. Dit toont aan dat de bouw al was begonnen toen de grote stenen werden gehaald. De Talaiot is 4,5 meter hoog en heeft een diameter van 13 meter. Het bouwwerk werd in recente tijden gebruikt als hok voor vee, zoals bij meerder Talaiots op het eiland. De bovendorpel vertoont tekenen van de werking van vuur, wat vrij gebruikelijk is in constructies die meer dan drie millennia hebben overleefd (sommige talaiots hebben meerdere branden overleefd).

Het portaal is vrij hoog, waardoor de toegang tot het interieur mogelijk is zonder te bukken. In de achtermuur is een gang te zien. Deze is recenter gebouwd en ​​verbindt de Talaiot met een constructie die, hoewel al in puin, niet meer dan driehonderd jaar oud kan zijn. De muur van dit recentere bouwwerk werd neergehaald door een enorme steen die van zo’n drie meter hoogte is neergestort uit de muur van het prehistorische bouwwerk.

Een enorme steen is losgekomen uit de muur van deze Talaiot en heeft de muur van een nabijgelegen gebouw verwoest, de grotere stenen liggen op grote hoogte
Verboden om op de muren te klimmen en lopen, vanwege instortingsgevaar. Eigen foto genomen bij Son Fornés

Hoe kwam deze steen naar beneden? Was men niet voorzichtig genoeg bij het aanleggen van de gang? Of zou het om een opzettelijke actie zijn gegaan waarin iemand de prehistorische site wilde vernielen?

We vroegen ons af of er onder de steen misschien het lichaam van een koppige toerist zou liggen, die zich niet hield aan de waarschuwingsbordjes die we bij Son Fornés zagen. Dat het verboden is op de muren te klimmen niet zonder reden is, toont de val van de steen (die vele tonnen weegt) in ieder geval wel aan. De bouwwerken hebben duizenden jaren overleefd, maar moeten worden beschermd tegen verval.

Marinda Ruiter

Overzicht van de Talaiotische vindplaatsen op Mallorca, eigen foto in museum Montuïri

Bronnen

The Talaiotic culture of the Balearic Islands, Gabriel Pons, juli 2018

https://www.dailystar.co.uk/news/world-news/incredible-moment-3200-year-old-19438146

https://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2019/09/3200-year-old-bronze-sword-discovered.html#dRMH1YYV6oJaWUrD.97

https://www.ancient-origins.net/news-history-archaeology/talayot-sword-0012595

https://viagallica.com/baleares/lang_en/village_canyamel_-_clapier_geants.htm

https://en.wikipedia.org/wiki/Talaiot

https://ca.wikipedia.org/wiki/Talaiot

https://ca.wikipedia.org/wiki/Poblat_talai%C3%B2tic_de_Capocorb_Vell

https://ca.wikipedia.org/wiki/Talaiot_de_Capocorb_d%27en_Jaquet%C3%B3

https://ca.wikipedia.org/wiki/Son_Forn%C3%A9s

https://en.wikipedia.org/wiki/Naviforme#:~:text=in%20a%20naviforme.-,Construction,stones%20that%20get%20much%20smaller.

Vorig artikelHotspot Hondsrug UNESCO Geopark – De Dikste Stien in het Noordbargerbos
Volgend artikelVuursteen, artefacten en die er op lijken – deel 8

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.