Figuur 1. Een deel van de lithofoon op het Hunebedcentrum

Ooit gehoord van een muziekinstrument gemaakt van steen? Veel van jullie die dit lezen waarschijnlijk nog niet. Maar het bestaat echt, en al aardig lang. Ik raakte een tijdje in de ban van de lithofoon. Tijdens mijn afstuderen op de kunstacademie trachtte ik een interactieve, artistieke installatie te bouwen voor de museumbezoekers op het Hunebedcentrum. Wanneer er tien-duizenden bezoekers per jaar aan zitten, moet zo’n installatie wel tegen een stootje kunnen. In de onderzoeksfase bedacht ik toen dat stenen ( zijn aardig robuust en kunnen tegen een stootje) misschien wel tot een muziekinstrument omgetoverd zouden kunnen worden… en dat bleek te kunnen.

Wat is een lithofoon precies?

Het woord lithofoon bestaat uit twee delen. ‘Litho’ en ‘foon’. In het Grieks vertaald als lithos, wat steen betekent en phōnē wat klank betekent.  Een steen waar klank uit komt dus. Deze klank krijg je door op te steen te slaan, wat het een percussie instrument maakt. Door de steen vrij te hangen of te liggen waarbij het weinig contactpunten heeft met de constructie krijg je de échte klank van te steen te horen. De meeste lithofonen zijn liggende instrumenten lijkend op een xylofoon of marimba (fig. 2).  Dat waarmee je op de steen slaat heten kloppers en kunnen verschillen in materiaal. Het is hierbij van belang dat de kloppers niet weerklinken en dus puur het geluid van de steen naar voren komt. Veelgebruikte materialen zijn steen, hout, rubber of kunststof (vaak gebruikt als kern) bekleed met een wollen mantel (fig. 3).

Een lithofoon in bezit van de Hauri Steinbruch – gebouwd als marimba.
Een klopper met rubberen kern, bekleed met wol

Verschillende steensoorten

De steensoorten waaruit een lithofoon kan bestaan zijn er een heleboel. Belgisch hardsteen, serpentine, travertijn. Zelfs een harde soort keramiek wordt gebruikt. Het is belangrijk dat de steen niet broos, maar hard en compact is, en bovendien niet snel splijt.  De stenen zijn door ze te bewerken, te stemmen op exact de toon die je wilt. Hoe je dit doet kun je lezen in dit artikel: Hoe bouw je een moderne lithofoon?

Tijdens mijn onderzoek kreeg ik contact met Dorine Wiersma, cabaretière en lithofoon bouwster. Op haar aanraden heb ik mijn eerste lithofoon uit Belgisch hardsteen gemaakt, wat veel te krijgen is in restjes bij steenhouwerijen.

Fonoliet

Er is echter één steensoort bekend om zijn klank. Fonoliet is de naam, letterlijk vertaald als klanksteen. Dit gesteente heeft zijn naam te danken doordat het als dun gespleten stukken uit de rotsen kan komen (fig. 5) en deze onbewerkt al een prachtige tonen kunnen maken. Het gesteente is een uitvloeiingsgesteente wat inhoudt dat het vormt bij vulkanische activiteit aan of dichtbij het oppervlak. Een uitvloeiingsgesteente koelt snel af, in tegenstelling tot dieper gelegen delen van de vulkaan die eer zij afgekoeld zijn eerst onder heven zijn aan veel druk. Fonoliet vormt uit wat dikker, taai lava dat zijn weg omhoog zocht en hierbij de bovenliggende delen in de aarde heeft opgeduwd.  Dat is terug te zien in de vorm van de bolle heuvels waaronder het fonoliet zit. Een goed voorbeeld hiervan is in de Kaiserstuhl  nabij het Zwarte Woud in Duitsland, maar ook de Eifel bevat meerdere van zulke heuvels (fig. 4). Niet alleen in Duitsland maar ook op andere plekken in Europa is fonoliet te vinden. Zoals op Tenerife, in Tsjechië en op het Italiaanse eiland Ischia. Het zijn allemaal oude vulkanen die de laatste 66 miljoen jaar actief waren.

Een oude vulkaan in de Eifel
Fonolietformatie in de Kaiserstuhl.

In Duitsland en met name de Kaiserstuhl zijn verscheidene groeves geweest waar fonoliet gemijnd werd. Er wordt gezegd dat men aan de klank van de steen de groeve kon herkennen. Vandaag de dag zijn er nog maar drie groeves in Duitsland over waar fonoliet gemijnd wordt.

Hoewel fonoliet niet gemijnd wordt in onze nabije omgeving, is het geen kostbare steensoort. Romeinen gebruikten het om glas van te maken. Tegenwoordig is het een veelgebruikt bestandsdeel in cement.

In het artikel ’De zoektocht naar fonoliet, een reis naar het Zwarte Woud en de Eifel’ (link maken naar artikel) kun je lezen hoe het mij is gelukt om aan fonoliet te komen.

Waar komt de lithofoon vandaan?

Hoewel een lithofoon voor het oprapen ligt wanneer je de juiste groeve gevonden hebt, is er vrij weinig over bekend. Men zegt dat er klankstenen zijn gevonden die 40.000 jaar geleden bewerkt moeten zijn geweest in Afrika. Lithofonen hebben in ieder geval een lange en een belangrijke functie gehad in verscheidene culturen over de hele wereld, zoals bijvoorbeeld in Vietnam. Daar is de lithofoon een eeuwenoud traditioneel instrument van het Jarai volk in de Vietnamese centrale hooglanden. Daar liggen de stenen, ooit behorend tot een vulkaan, nu in rivierbeddingen. Een Vietnamese lithofoon bestaat doorgaans uit 4 tot 15 stenen en de geluiden moeten dat van een kalm stromend beekje voorstellen (fig. 6). Hoewel hier de lithofoon ook zeldzaam is, is de link naar het verleden nog niet uitgewist. Dat is anders in Europa, waar we op onderzoek uit moeten gaan om erachter te komen of de mensen die ooit hier leefden, ook op stenen muziek maakten.

Bekijk dit filmpje om een lithofoon bespeelt te zien worden: https://www.youtube.com/watch?v=trTDTCixA_c

Een Vietnamese lithofoon

De lithofoon op het Hunebedcentrum

Hoewel je klankstenen dus kan bewerken en zelfs op toon kunt stemmen,(Hoe bouw je een moderne lithofoon?) hebben wij ervoor gekozen om ruwe stukken fonoliet op te hangen. Alle stenen bij de lithofoon hebben een andere klank.

Omdat we niet kunnen achterhalen of men in de prehistorie toonladders had en zo ja, hoe deze gestemd waren, hangen de stenen redelijk willekeurig. Ben jij benieuwd hoe stenen klinken? Dan kun je bij ons op een échte lithofoon spelen en je verbazen over de muzikale klanken die uit de brokken fonoliet komen!

De lithofoon op het Hunebedcentrum
Vorig artikelDe zoektocht naar fonoliet, een reis naar het Zwarte Woud en de Eifel
Volgend artikelHunnenkloosterberg bij Echten als 13e Aardkundig Monument aangewezen **.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.