- De bevolking van de megasteden uit de Kopertijd in wat nu Oekraïne en Moldavië is, had een overwegend vegetarisch dieet.
- Eiwitrijke peulvruchten stonden centraal bij de teelt
- Intensieve bemesting zorgde voor opbrengsten en omheinde grazende dieren zorgden voor de noodzakelijke natuurlijke bemesting.

Voeding in de Trypillia mega-sites is momenteel de focus van het Collaborative Research Center (CRC) 1266 aan de Universiteit van Kiel (CAU). In de bossteppe ten noordwesten van de Zwarte Zee – tegenwoordig het grondgebied van de Republiek Moldavië en Oekraïne – ontstonden ongeveer 6.000 jaar geleden megasteden van de Trypillia-gemeenschappen op gebieden die tot 320 hectare groot waren. Met ongeveer 15.000 inwoners waren ze in die tijd de grootste nederzettingen ter wereld. Deskundigen beschouwen ze als de oudste steden van Europa, zelfs ouder dan de verstedelijking van Mesopotamië. De voedselvoorziening van deze megasteden riep eerder veel vragen op bij onderzoekers. Voorheen was bekend dat de voedselvoorziening van veel kleine neolithische nederzettingen werd gekenmerkt door zelfvoorzienende landbouw.
De studie die wetenschappers van het CRC 1266 van de Universiteit van Kiel op 18 december publiceerden in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift PNAS geeft nu antwoorden. “De bevoorrading van de bewoners van de megasteden was gebaseerd op zeer geavanceerd voedsel- en weidebeheer,” zegt paleoecoloog dr. Frank Schlütz van de Kiel Universiteit.

Erwten: De eiwitbron van de vroege landbouw
Bijna iedereen kent de verhalen over de stripfiguur Popeye, de zeeman, die zijn kracht te danken zou hebben aan zijn grote liefde voor spinazie. Zoals we vandaag de dag weten, heeft de wetenschap de waarde van deze groente lange tijd overschat. Erwten daarentegen zijn juist heel goed voor de menselijke voeding vanwege hun hoge eiwitgehalte. Het belang ervan is tot nu toe echter sterk onderschat door de wetenschap.
Zelfs de vroege Trypillia-boeren, die bijna 7000 jaar geleden leefden in wat nu Oekraïne en Moldavië is, waardeerden een dieet dat voornamelijk bestond uit graan en erwten, waardoor ze het grotendeels zonder vlees konden stellen. Dit blijkt uit de recente studie van de Universiteit van Kiel, die werd uitgevoerd onder leiding van de archeoloog professor Johannes Müller samen met onderzoekers uit Oekraïne en Moldavië als onderdeel van de nieuwste onderzoeken naar Trypillia-samenlevingen.
Analyses van koolstof- en stikstofisotopen geven antwoorden
Door de grootte van de nederzettingen was het dagelijks leven er vergelijkbaar met dat van andere landbouwsteden en de mensen waren dan ook grotendeels boeren. Maar hoe konden zulke grote groepen mensen hun voedselvoorziening veiligstellen met neolithische technologie? “Om deze vraag te beantwoorden hebben we de afgelopen 10 jaar de koolstof- en stikstofisotopensamenstelling van honderden monsters bepaald,” zegt Johannes Müller.
De archeologen hebben voornamelijk dierlijke en menselijke botten gemeten die ze hebben opgegraven. “Vervolgens hebben we deze gegevens specifiek aangevuld met isotopenmetingen op verkoolde erwten en graankorrels uit bodemmonsters van verschillende Trypillia-nederzettingen,” meldt archeobotanicus professor Wiebke Kirleis.
De isotopen kunnen worden gebruikt om uitspraken te doen over hoe huisdieren duizenden jaren geleden werden gehouden, of de verbouwde gewassen werden bemest en welke rol planten en dieren speelden in de menselijke voeding.

Bijna uitsluitend vegetarisch
“We concludeerden dat een groot deel van de runderen en schapen op omheinde weiden werd gehouden. Bovendien werd de mest van de daar geproduceerde dieren door de mensen gebruikt om met name de erwten intensief te bemesten,” zegt Frank Schlütz. Bijgevolg vormden erwten en granen de belangrijkste pijlers van een menselijk dieet dat niet alleen voedzaam was, maar dankzij de erwten ook evenwichtig wat essentiële aminozuren betreft. Het resulterende erwtenstro werd waarschijnlijk gebruikt om het vee op de weiden te voeden. Dankzij deze nauwe band tussen gewassenteelt en veeteelt konden de mensen op de megaplaatsen voldoende en gezond eten. De arbeidsintensieve en grondstofverslindende productie van vlees kwam grotendeels te vervallen. De redenen voor het verval van de nederzettingen waren van sociale aard, zoals archeoloog Dr. Robert Hofmann onthult: “Zoals we uit eerdere studies weten, ontstonden er sociale spanningen als gevolg van toenemende sociale ongelijkheid. Mensen keerden grote nederzettingen de rug toe en besloten weer in kleinere nederzettingen te gaan wonen.” Rond 3000 voor Christus verdwenen de Trypillia-gemeenschappen van het toneel.
Meer informatie
Further information about the CRC 1266.
Further information about the Trypillia mega-sites investigated by the CRC 1266.
Originele publicatie:
Schlütz F, Hofmann R, Dal Corso M, Pashkevych G, Dreibrodt S, Shatilo L, Terna A, Fuchs K, Videiko M, Rud V, Müller J, Kirleis W (2023) Isotopes prove advanced, integral crop production and stockbreeding strategies nourished Trypillia mega-populations. Proceedings of the National Academy of Sciences (120). DOI 10.1073/pnas.2312962120












Wat geweldig om te lezen van uit mijn achtergrond als diëtist. De aminozuren van peulvruchten en granen vullen elkaar heel goed aan,waardoor de mens er prima eiwitten van kan maken.In de Nederlandse keuken zie je dat bijvoorbeeld nog terug in combinaties van erwtensoep en roggebrood. Dit stond o.a. lang op het menu van gevangenissen.