De runenstenen van Jelling

0
218
De runenstenen omstreeks het jaar 1900

Op de Werelderfgoedlijst van UNESCO zijn twee Deense runenstenen aanwezig. Deze runenstenen werden samen met de grafheuvels en de kerk van Jelling op deze lijst geplaatst in 1994. De oudste afbeelding van Christus in heel Scandinavië is op één van de runenstenen aangebracht. Wereldwijd zijn kopieën van deze steen te vinden, één ervan staat in Nederland.

Het Jelling complex bestaat uit twee afgeplatte heuvels – 70 meter in diameter en 11 meter hoog – nagenoeg identiek qua vorm, grootte en constructie. De eerste grafheuvel was al in 500 v.Chr. opgericht, maar koning Harald liet de heuvel ophogen en voegde een tweede heuvel toe in het zuiden. Het bouwen van terpen was een gebruik dat in de 10e eeuw nieuw leven werd ingeblazen, als “een beroep op oude tradities in het licht van de christelijke gebruiken die zich verspreidden vanuit de zuiderburen van Denemarken, de Duitsers”.

De grote runensteen en de zuidelijke grafheuvel in 1990

De kleinste van de twee runenstenen is de oudste en is rond 950 door koning Gorm de Oude opgericht ter nagedachtenis van zijn vrouw Thyra. Zij waren de ouders van koning Harald. Gorm verenigde heel Denemarken onder zijn gezag en regeerde in Jelling. De steen bevat de eerste schriftelijke vermelding van het land Denemarken. Deze steen vormt samen met de grafheuvels een uitstekend voorbeeld van de heidense Scandinavische cultuur.

De andere runensteen en de kerk illustreren de kerstening van het Deense volk rond het midden van de tiende eeuw. Er zijn diverse stenen in verband te brengen met de kerstening, zie hiervoor Gekerstende stenen, Gekerstende stenen in Nederland, Gekerstende stenen in Duitsland en Gekerstende stenen in Frankrijk. Bij de kerk zijn sporen van drie oudere, houten, exemplaren aangetroffen. Deze grote runensteen wordt in verband gebracht Harald Blauwtand, ook Harald de Goede of Harald Gormsson genoemd en in het Deens is dit Harald Blåtand of Harald Blaatand. In het Oudnoords staat deze leider bekend als Haraldr Blátön. Er bestaan meerdere versies van Harald’s bekering tot het christendom.

Harald Blaatand wordt gedoopt, afbeelding op het doopvond van de Tamdrup Kirke, ca. 1200

Ongeveer 250 jaar na de gebeurtenis vertelt de Heimskringla dat Harald samen met graaf Haakon werd bekeerd door Otto II. De Heimskringla (“wereldring” of “cirkel van de wereld”) is een mengeling van Noorse mythologie en geschiedschrijving. Het werk omvat de geschiedenis van de koningen van Noorwegen en Zweden vanaf het mythische begin van de eerste koningsdynastie (het geslacht Ynglinge) tot de koningsperiode van de Noorse koning Magnus V (Erlingsson) tot 1184.

Adam van Bremen vermeld juist dat Harald met geweld werd bekeerd door Otto I na een nederlaag in de strijd. Widukind van Corvey beweert dat Harald een “geestelijke met de naam Poppa” vroeg om zijn geloof in Christus te bewijzen. Poppa tilde daarna een groot gewicht ijzer op dat door een vuur werd verwarmd, zonder te worden verbrand. Na dit wonder liet Harald zich bekeren. Volgens de 12e-eeuwse Deense historicus Saxo Grammaticus verrichtte Poppo zijn wonder voor Haralds zoon Sweyn Gaffelbaard, nadat Sweyn twijfelde over zijn eigen doop.

Vanaf de zuidelijke grafheuvel zijn de twee runenstenen op het kerkhof voor de kerk van Jelling duidelijk te zien
Een afbeelding van de omgeving van de kerk uit 1819 door Ole Jørgen Rawert

Het is niet zeker waar de kleine runensteen oorspronkelijk stond, maar waarschijnlijk was het een onderdeel van het steenschip op de plek waar zich nu de grafheuvel van Thyra bevindt. Het steenschip werd vermoedelijk opgericht door koning Gorm de Oude. Het steenschip, in het Deens Skibssætning, was 350 meter lang en werd al genoemd in Het (her)gebruik van menhirs. Volgens de beschrijving van Heinrich Rantzau uit 1591 stond de kleine Jellingstein op de noordelijke grafheuvel.

De twee grafheuvels van Jelling met daar tussen de kerk en het kerkhof. De locatie van het verdwenen steenschip is met witte stenen in het landschap weergegeven.

Afbeelding gemaakt met behulp van Google Maps. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Al in 1861 wist men dat er zich grote stenen bevonden in de zuidelijke grafheuvel, maar pas in 1941 verrichtte men uitgebreide opgravingen en werd ontdekt dat deze stenen in twee rijen stonden. Dit werd door Ejnar Dyggve, de leider van de opgravingen, geïnterpreteerd als de twee zijden van een groot driehoekig heilig gebied.

Een kleine opgraving aan de zuidkant van de zuidelijke heuvel in 1992 bracht aan het licht dat de twee zijden licht gebogen waren en dat de stenen waarschijnlijk deel uitmaakten van een steenschip.

Er werden ten noorden van de noordelijke heuvel nog meer stenen ontdekt bij opgravingen in 2006 en 2007. Toen pas bleek dat de noordelijke grafheuvel niet op het uiteinde van het steenschip was aangelegd. Het steenschip bleek veel langer te zijn, de noordelijke grafheuvel ligt ongeveer in het midden van het steenschip.

Rond 1600 werd de kleine steen op de huidige plek gezet, de steen is 185 centimeter hoog. Sommige onderzoekers beschouwen de kleine Jellingstein als een vervalsing in opdracht van Harald I, waarmee hij zijn geërfde claim als koning wilde rechtvaardigen door zijn ouders af te schilderen als heersers van heel Denemarken in plaats van als Vikingleiders met een veel lokaal beperkter grondgebied. Wat deze theorie echter tegenspreekt, is dat Gorm al door Adam van Bremen als koning werd beschreven.

In 2008 stonden de stenen nog in de open lucht

De inscriptie op deze runensteen is in drie kolommen aangebracht en luidt:

GormR kunungR gæðri kumbl Þǿsi beoefende Þorvī, kunu sīna, Danmarkar bōt

Koning Gorm bouwde dit monument voor Thyra, zijn vrouw,
het sieraad van Denemarken

Gorm de Oude overleed in ca. 950 en werd begraven in een grafheuvel in Jelling. Zijn zoon Harald I van Denemarken bekeerde zich korte tijd later tot het christendom. Hij bouwde een kerk in Jelling en liet zijn ouders daar herbegraven. Tijdens opgravingen in 1861 en 1941 werd onthuld dat de zuidelijke grafheuvel nooit als grafheuvel werd gebruikt. In 1820 werden in de noordelijke heuvel slechts enkele grafgiften gevonden waaronder een kleine zilveren beker. Deze grafheuvel had een lege dubbele grafkamer, die wordt geïnterpreteerd als het graf van Gorm en Thyra.

Een runensteen gevonden bij het dorp Laeborg, zo’n dertig kilometer ten zuidoosten van Jelling, omschrijft Thyra als dróttning – een Noors woord voor ‘minnares’ of ‘dame’ dat later vertaald werd als ‘koningin’. Het is ongebruikelijk dat namen van Vikingvrouwen op runenstenen staan, maar de naam Thyra komt voor op vier stenen uit deze periode. Van drie daarvan is zeker dat ze verwijzen naar dezelfde vrouw. ‘Geen andere persoon uit de Deense Vikingtijd staat op zo veel stenen vereeuwigd – zelfs niet Harald, haar beroemde zoon,’ zegt Lisbeth Imer, archeoloog en runoloog bij het Nationaal Museum van Denemarken, en leider van het onderzoek. ‘Ze moet dus erg belangrijk zijn geweest voor de vorming van de staat.’

Thyra vertelt Gorm dat hun zoon Knud dood is, August Carl Vilhelm Thomsen, 1813-1886 

In de overblijfselen van de houten voorganger van de huidige kerk, ontdekt tijdens opgravingen in 1978/79, bevond zich een graf met de stoffelijke resten van een ongeveer 50-jarige man van 177 centimeter lengte. Deze man was begraven met waardevolle grafvoorwerpen en men neemt aan dat dit om koning Gorm gaat. Het hout van de kist van Gorm is gedateerd op 958, maar dat jaartal geeft waarschijnlijk de datum van de herbegrafenis en niet van de dood van Gorm. Nadat de kerk was gerenoveerd, werden deze overblijfselen opnieuw ondergronds begraven en met een steen gemarkeerd als het graf van Gorm.

Tijdens opgravingen in 2006 en 2013 werden ook sporen van een palissade aangetroffen op het terrein. De palissade was 1440 meter lang en omsloot de beide heuvels, het terrein van de kerk en de begraafplaats en (minstens) drie grote huizen in Trelleborg-stijl. Aangenomen wordt dat de palissade het gebied van Haralds koninklijk hof omsloot. Ook werd een fragment gevonden van een derde runensteen (Jellingstein 3 of SJy 12) waarvan de nog steeds leesbare tekst Basi gærþi kumbl luidt: Basi maakte het monument.

De inscriptie op de grote runensteen staat, in tegenstelling tot de traditionele verticale schrijfrichting, horizontaal en men leest de tekst van links naar rechts, zoals in een boek. De inspiratie hiervoor waren de Latijnse manuscripten, die wijdverspreid waren binnen de Kerk en aan de christelijke hoven in Europa. Het wordt mogelijk geacht dat Harald zelf enkele boeken in zijn bezit had en zich daardoor liet inspireren voor de tekst op de runensteen.

De grote granieten runensteen, die precies tussen de twee grafheuvels staat, werd opgericht rond het jaar 965 onder Harald I van Denemarken. Dit gebeurde nadat hij het christendom in Denemarken had geïntroduceerd en Noorwegen in het land had geïntegreerd. Het is de grootste runensteen in de wereld. In de 16e eeuw was de steen nauwelijks zichtbaar. De eerste afbeelding stamt uit 1591, nadat de steen was opgegraven. De steen steekt 243 centimeter boven de aarde uit. Een restauratie uit 1981 heeft bevestigd dat de steen op zijn oorspronkelijke plaats staat.

De steen heeft de vorm van een driezijdige piramide, met twee zijdes waarop afbeeldingen staan en één zijde met een inscriptie. De inscriptie op zijde A luidt: Koning Harald heeft opdracht gegeven dit monument te maken ter herinnering aan Gorm zijn vader en Thyra zijn moeder, de Harald die heel Denemarken en Noorwegen voor zich gewonnen heeft en van de Denen christenen maakte.

De figuren op zijde B en C op een schets door Søren Abilgor uit de 18e eeuw

De bas-reliëfs, gemaakt met behulp van steenhouwwerk van hoge kwaliteit, lijken meer op Britse stenen kruisen dan op Scandinavische runenstenen waarvan de runen vaak diep zijn ingesneden. De figuren waren oorspronkelijk in felle kleuren geschilderd.

Op de ene kant van de steen (zijde B) is een niet duidelijk te identificeren fabeldier (misschien een leeuw, draak of griffioen) afgebeeld, verstrengeld door een slang.

Op de grote runensteen is een fabeldier afgebeeld
Reconstructie van het fabeldier met de slang

Op de zuidwestelijke kant van de steen (zijde C) staat de vroegste afbeelding van Christus in Scandinavië, met een inscriptie die verband houdt met de kerstening van de Denen tussen 953 en 965. De afbeelding toont het christelijke thema van de kruisiging, maar het is ook mogelijk dat de afbeelding Christus toont in de Levensboom.

De Christusfiguur op een foto uit 1933
De oudste afbeelding van Christus in heel Scandinavië op een kopie van de steen tijdens de Viking tentoonstelling in het Nationalmuseet in 2013

Een facsimile van de afbeelding van Christus op de runensteen staat op de binnenkant van de voorkant van de Deense paspoorten. Er zijn meerdere kopieën van de grote runensteen verspreid over de wereld. Sinds 22 juni 1936 staat een kopie van de grote runensteen op het Domplein in de Nederlandse stad Utrecht. Deze steen was een geschenk van Denemarken voor het 300-jarig bestaan van de Universiteit Utrecht. Een plakkaat toont de Nederlandse vertaling van de runeninscriptie.

Zijde A van de kopie van de runensteen in Utrecht, eigen foto (februari 2024)
Zijde B en C van de kopie van de runensteen in Utrecht, eigen foto (februari 2024)

In november 2008 werd de toestand van de twee runenstenen van Jelling onderzocht door experts van UNESCO. Deze raadden aan om de stenen naar binnen te verplaatsen in een tentoonstellingsruimte, of om ze in situ op een of andere manier te beschermen om verdere schade door het weer te voorkomen. In de directe omgeving werd in 2000 een museum gebouwd. 

In februari 2011 waren de stenen het slachtoffer van vandalisme: er was graffiti aangebracht over de inscripties. Inmiddels zijn de stenen voor weersinvloeden en vandalisme beschermd op de locatie waar ze al generaties lang te bewonderen zijn. Dit artikel is geïnspireerd op een mail gestuurd door Annemarie Blom als reactie op een eerder artikel, waarvoor dank.

Marinda Ruiter

De kleine en de grote runensteen van Jelliing zijn inmiddels beschermd voor weersinvloeden en vandalisme

Bronnen

https://www.unesco.nl/nl/erfgoed/grafheuvels-runenstenen-en-kerken-van-jelling

https://www.werelderfgoedfotos.nl/nl/fotos/247-grafheuvels-runenstenen-en-kerk-van-jelling.html

https://oud-utrecht.nl/nieuws/1325-de-deense-runensteen-op-het-domplein

https://natmus.dk/museer-og-slotte/kongernes-jelling/praktisk-information/belevingscentrum-kongernes-jelling/

Wikipedia

Afbeeldingen

De runenstenen omstreeks het jaar 1900 – Door National Museum of Denmark from Denmark – Harold Bluetooths and Gorm the Olds rune stonesUploaded by palnatoke, No restrictions, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=27828856

In 2008 stonden de stenen nog in de open lucht – Door Rialfver op de Nederlandstalige Wikipedia, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5580070

https://www.nationalgeographic.nl/geschiedenis-archeologie/a45544034/redding-van-denemarken-runen-vikingkoningin

De kleine en de grote runensteen van Jelliing – Door Ajepbah – Eigen werk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=21824373

De inscriptie op de grote runensteen – Door Nationalmuseet – National Museum of Denmark from Denmark – Harald Blåtands runesten af Ole Worm, 1643Uploaded by Palnatoke, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=21705587

De grote runensteen en de zuidelijke grafheuvel in 1990 – By Rüdiger Stehn from Kiel, Deutschland – 354DK Jelling, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=115110209

Op de grote runensteen is een fabeldier afgebeeld – By National Museum of Denmark from Denmark – Harold Bluetooths and Gorm the Olds rune stonesUploaded by palnatoke, No restrictions, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=27828855

Vanaf de zuidelijke grafheuvel zijn de twee runenstenen op het kerkhof voor de kerk van Jelling duidelijk te zien – By Jürgen Howaldt – Self-photographed, CC BY-SA 2.0 de, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=175779

Een afbeelding van de omgeving van de kerk uit 1819 – By Ole Jørgen Rawert (1788-1851) – Det Kongelige Bibliotek Rawerts maleriske rejse, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=16262028

De oudste afbeelding van Christus op de steen tijdens de Viking tentoonstelling in het Nationalmuseet in 2013 – By Nationalmuseet – The National Museum of Denmark from Denmark – The Jelling Stone – VIKING exhibition at the National Museum of Denmark – Photo The National Museum of DenmarkUploaded by palnatoke, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=26755810

Harald Blaatand wordt gedoopt, ca. 1200 – Door Image from the baptismal font in Tamdrup Kirke, Denmark., Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1962122

Reconstructie van het fabeldier met de slang – By MrsVanDort – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=37552788

De Christusfiguur op een foto uit 1933 – By Berit Wallenberg – Berit Wallenberg / Kulturmiljöbild, RiksantikvarieämbetetThis file was provided to Wikimedia Commons by the Swedish National Heritage Board as part of the cooperation project Connected Open Heritage with Wikimedia Sverige.This file was made available by Riksantikvarieämbetet as part of the Connected Open Heritage project. The project is led by Wikimedia Sverige in cooperation with UNESCO, Wikimedia Italia and Cultural Heritage without Borders and is financed by a project grant from the Culture Foundation of the Swedish Postcode Lottery., Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=62936441

De figuren op zijde B en C op een schets door Søren Abilgor uit de 18e eeuw – By Сёрен Абильгор – [1], Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=141183290

Thyra vertelt Gorm dat hun zoon Knud dood is – By August Carl Vilhelm Thomsen, 1813-1886 – bruun-rasmussen.dk, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=73558419

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.