De Symboliek van Göbekli Tepe

0
47

Artikel versie: 10-2-2024

In de categorie ‘mijn hunebed’ nodigen we mensen uit te schrijven over hun persoonlijke inzichten over hunebedden en megalithische monumenten. Hier een verhaal van Peter van den Hoek (Archeoastronoom)

Het afgelopen jaar heb ik vanuit de hemellichamen onderzocht, dus het vakgebied van de Archeoastronomie, of er een verband was te vinden met de ronde bouwwerken A t/m D van Göbekli Tepe, zie tekening Göbekli Tepe Ground Plan. Hieruit kwam naar voren dat de centrale T-pilaren van de vier cirkelvormige bouwwerken lijken te zijn uitgelijnd op het ondergangspunt van de helderste noordster Arcturus. Deze hoofdster van het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes) lijkt samen met de er tegenoverliggende ster te fungeren als de uurwijzers van een enorme hemelklok rondom de noordelijke hemelpool (North Celestial Pole), zie tekening Göbekli Tepe as Clock. Ik heb hier het artikel: ‘Göbekli Tepe als Hemelklok’¹ over geschreven dat te vinden is op de site van het Hunebedcentrum te Borger. Hierin leg ik heel gedetailleerd uit hoe deze hemelklok lijkt te werken, dus dat ga ik hier niet opnieuw doen. Ik zou iedere lezer wel aan willen raden om ook dit artikel te lezen voor een genuanceerder beeld van mijn visie op Göbekli Tepe.

Tijdens het debat hierover met andere onderzoekers, zoals Andrew Collins en Martin Sweatman, kwam ik op het idee om nog dieper in de symboliek te duiken van de vele ‘dierlijke’ reliëfs op de T-pilaren om zo tot een nog beter begrip te komen van het doel of de functie van deze bouwwerken. In dit artikel beschrijf ik mijn bevindingen en toets ze aan mijn visie als hemelklok.

Zoals ik al heb aangegeven lijkt de allerhelderste noordster Arcturus een centrale rol te spelen in mijn verhaal. Deze ster is de hoofdster van het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes in het Grieks). Het is te herkennen als een markante vlieger aan de nachthemel die prachtige rondjes draait rondom de noordelijke hemelpool. Dit sterrenbeeld nam ik als startpunt van mijn litteratuuronderzoek naar de symboliek ervan in de oudheid. Over de bouwers van Göbekli Tepe is weinig bekend, omdat het bouwwerk zeker 11.700 jaar oud is. Gelukkig ligt het bouwwerk in een gebied waar de oudste beschavingen ter wereld zijn geworteld. Ik ben mijn onderzoek gestart bij de Soemerische cultuur die zo’n 6.000 en volgens sommige bronnen zelfs 7.000 jaar geleden is ontstaan in het stroomgebied tussen de Eufraat en Tigris. Het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes) is volgens deze cultuur de representatie van hun hoofdgod Enlil². Deze god is ook bekend onder de naam Nunamnir. Enlil, zie tekening is de god van de wind, maar ruimer gezien ook van de geest. Hij bepaalt het lot van alles en beheert zo de orde binnen de kosmos. Zelfs de beweging van de sterren rondom de noordelijke hemelpool staan onder zijn gezag. Zijn broer Enki was verantwoordelijk voor de beweging van de sterren rondom de zuidelijke hemelpool. Op sommige afbeeldingen draagt Enlil een soort van handtas, maar op andere is de handtas vervangen door een Shen Ring, zie tekening. Deze ring die ook zeer bekend was binnen de Egyptische cultuur staat voor de eindeloze beweging van de sterren rondom de noordelijke hemelpool, dus de eeuwigheid of oneindigheid. Automatisch is het daarmee ook verbonden met het begrip tijd. Later is uit dit symbool het bekende Ankh teken ontstaan, zie tekening, dat zeer bekend is geworden en zelfs nu nog door mensen wordt gedragen als talisman.

Toevallig zijn er drie van deze handtasjes afgebeeld op T-pilaar 43 van constructie D binnen Göbekli Tepe, zie tekening. Je zou hieruit kunnen concluderen dat deze handtasjes symbool staan voor de noordelijke hemelpool, de beweging van de sterren er omheen in 24 uur en dus ook het begrip tijd. Tijd is overigens ook het enige component dat ons scheidt van ons toekomstig lot en Enlil is de beheerder ervan. Nu wil ik in dit artikel niet te snel een conclusie trekken, dus laten we nog eens even inzoomen op deze drie handtasjes. Op elk van deze handtasjes is namelijk een dier afgebeeld en dat is naar mijn mening niet zomaar gedaan. Om dit uit te leggen moet ik eerst nog iets meer over Enlil vertellen. Zijn vader An staat voor de kosmos, maar dan als eenheid. Door toedoen van Enlil werd de hemel van de aarde gescheiden, zodat er ruimte ontstond voor bomen, planten, dieren en mensen. Enlil schiep zo dus eigenlijk drie werelden: De bovenwereld die door de goden wordt bewoond, de onderwereld die door de (gestorven) zielen wordt bewoond en de tussenwereld die door de levende planten dieren en mensen wordt bewoond. Ik ben van mening dat de vogel op de linker handtas de hemel symboliseert, de kikker op de rechter handtas de onderwereld en de ram of bok op de middelste handtas de leefwereld van mens en dier.

Laten we nu we toch met de symbolen op pilaar 43 bezig zijn, ook eens kijken naar de andere symbolen erop. In het midden onder de handtasjes is een duidelijke cirkel afgebeeld met aan de rechter kant twee min of meer dezelfde kraanvogels of flamingo’s en links een soort van gier. In de twee vogels aan de rechter kant zie ik tweemaal het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes) met de heldere ster Arcturus. Dit sterrenbeeld is naar mijn mening dubbel afgebeeld naast de cirkel om daarmee aan te geven dat het rondom de noordelijke hemelpool draait. Deze vogel vormt zo een soort van prototype van de Soemerische god Enlil, die ook vaak met vleugels wordt afgebeeld en soms ook een vogelkop. De versie met vogelkop werd ook wel gezien als zijn zoon Ninurta, maar daar is dubbelzinnigheid over. De gier aan de linker kant van de cirkel lijkt in vorm ontzettend veel op ons huidige sterrenbeeld Zwaan (Cygnus) aan de andere kant van de noordelijke hemelpool die op haar vleugel rust. Ik moet hier eerlijk toegeven dat Andrew Collins³ dit idee als eerste opperde, maar sluit me er volledig bij aan. Mijn onderzoeken lijken namelijk in dezelfde richting te wijzen. Vanuit de Soemerische cultuur kom ik kijkend naar dit sterrenbeeld de namen van twee godinnen tegen. De eerste is Ereshkigal⁴, die als godin van de onderwereld (Kur) de zielen begeleidt door de hemelpool heen richting deze wereld. Daarom werd ze afgebeeld als vrouwgod met vleugels, poten van een gier en in beide handen een shen ring als symbool voor de noordelijke hemelpool. De tweede godin is die van de vruchtbaarheid Inanna⁵. Zij werd op dezelfde manier afgebeeld als haar zus Ereshkigal, maar ook hierover is dubbelzinnigheid en lijkt het soms om dezelfde godin te gaan met een dubbele naam en functie. Ook zij werd afgebeeld met een shen ring in beide handen, maar in dit geval om zielen terug te begeleiden vanuit de onderwereld via de noordelijke hemelpool richting de geboorte. Parallel aan de Soemerische cultuur liep de Egyptische zo’n 5.000 jaar geleden. Hier werd de godin Nekhbet⁶ verbonden aan de dodencultus.

Zij werd geportretteerd als een gier met een shen ring in haar klauwen, zie tekening. Ook hier lijkt het weer om dezelfde symboliek te gaan. Deze voorstelling lijkt nog het meest op de afbeelding van de gier op pilaar 43. De Babylonische cultuur nam veel goden over van de Soemerische cultuur. Eén van hun goden of sterrenbeelden bestond uit een arend met een dode man in zijn klauwen. Ik ben van mening dat het hier om dezelfde vogel gaat als de gier waar ik net op heb ingezoomd. Onderaan pilaar 43 is een afbeelding te zien van een man zonder hoofd (dode man) naast de kop van wat lijkt op een gier. Volgens mij gaat het hier om dezelfde gier als hogerop de pilaar. Hier wordt het verhaal verteld van de protogier, later voorgesteld als Ereshkigal en/of Nekhbet, die de ziel van de overleden man via de noordelijke hemelpool naar het dodenrijk of onderwereld begeleidt. In het midden van de pilaar is recht onder de gier een soort van krab of schorpioen te zien. Deze vorm zou een weergave kunnen zijn van het sterrenbeeld Hercules dat in de tijd waarin Göbekli Tepe in functie was precies onder de noordelijke hemelpool stond. De vorm heeft zeker enige gelijkenis. Het zou ook een weergave kunnen zijn van het sterrenbeeld Schorpioen (Scorpius), maar dan meer gedrongen. Dit zeer oude sterrenbeeld wordt ook in verband gebracht met de onderwereld. Onder invloed van de kerk zijn wij deze onderwereld gaan zien als de hel, maar oorspronkelijk was er onder veel oude beschavingen een veel positievere associatie met deze wereld. Hier verbleven de zielen voor hun geboorte en na hun sterven. Ik ben van mening dat de ronde bouwwerken van Göbekli Tepe, naast hun klokfunctie, ook als tempels werden gebruikt om contact met deze wereld te maken en zo kennis en informatie uit te wisselen.

Enlil werd binnen de Soemerische cultuur ook gezien als de god van de landbouw. Misschien heeft hij daarom een soort van zaad in zijn andere hand, zie tekening. Toch zijn er bij Göbekli Tepe geen aanwijzingen te vinden van landbouwactiviteiten. De bouwers waren jagers-verzamelaars. Wanneer ik goed naar deze voorstelling kijk krijg ik meer het idee van een soort van dennenappel of pijnappel. Dit doet mij denken aan onze pijnappelklier (epifyse). Deze hormoonklier in het midden van ons hoofd en onder onze kruin is verantwoordelijk voor ons dag- en nachtritme en bepaalt zo dus de ‘tijd’ voor ons. Zoals ik al heb uitgelegd is Enlil de beheerder van de tijd en zijn handtas verwijst hier ook naar. Deze staat voor de beweging van Arcturus en de andere sterren rondom de noordelijke hemelpool in 24 uur tijd (één dag en nacht). Al die rondjes bij elkaar opgeteld kun je zien als een eindeloze spiraal die ook door de shen ring wordt gesymboliseerd en de basisvorm is van een dennenappel. Is dit allemaal stom toeval of wisten de mensen uit de Soemerische beschaving meer van onze hersenen en de werking van hormoonklieren dan wij nu vermoeden? Ik geloof van wel!

Tenslotte wil ik nog één symbool bespreken op pilaar 43 en dat is het visje, slangetje of zeepaardje op zijn kop naast de flamingo (Boötes). Als landbouwgod werd Enlil ook vaak afgebeeld met een houweel of schoffel in zijn hand. Ik vind het visje of slangetje er wel erg veel op lijken. Nu heb ik net verteld dat de bouwers van Göbekli Tepe jagers-verzamelaars waren en geen landbouw pleegden. Maar verzamelaars gebruikten vroeger wel gereedschap om bijvoorbeeld eetbare wortels, knollen en planten uit te graven. We zien dus in de voorstelling van pilaar 43 bijna alle attributen terug waarmee de god Enlil is uitgerust en dat is toch wel heel ‘toevallig’ voor een god die ook dat aspect beheert!?!

Laten we nu ons blik eens richten op T-pilaar 12 in constructie of cirkel C, zie tekening. Hierop is weer vijfmaal dezelfde flamingo terug te zien als op pilaar 43. Volgens mijn visie staat deze vogel voor het sterrenbeeld Ossenhoeder (Boötes) met de helderste noordster Arcturus en vormt zo ook hier het prototype van de god Enlil. Rechts onder deze vogel is een gat in de pilaar gemaakt. Volgens mij staat dit gat tevens symbool voor de noordelijke hemelpool (North Celestial Pole). De afbeelding laat zien dat de flamingo in een cirkel om de hemelpool beweegt. Tegenover dit sterrenbeeld is hier geen gier te zien maar een zwijn. Naar mijn mening staat dit zwijn voor het sterrenbeeld Pegasus, want tijdens de bouw van cirkel C stond dit sterrenbeeld precies tegenover de Ossenhoeder (Boötes) aan de andere kant van de noordelijke hemelpool. Pegasus is goed te herkennen aan de nachthemel als een grote rechthoek. De Soemeriërs noemde het ‘Iku’ dat akker of veld betekent en tekende het sterrenbeeld ook als een grote rechthoek. Maar waar komt dan die voorstelling van een zwijn vandaan? Voor dit antwoord moest ik heel diep terug graven in de Griekse oudheid. Hierin lijk Pegasus, het vliegende paard, ook nog een tweelingbroer te hebben en dat was Chrysaor⁷, het vliegende zwijn. Uiteindelijk is het zwijn steeds meer op de achtergrond geraakt en verdrongen door het ‘edelere’ paard. Volgens mij heeft hier een gedaanteverwisseling plaatsgevonden net zoals de gier een ‘edele’ zwaan is geworden. Het gaat naar mijn mening gewoon om hetzelfde sterrenbeeld dat wij nu kennen als Pegasus.

Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat de noordelijke hemelpool, die zo’n belangrijke positie bekleed bij Göbekli Tepe, niet in het centrum van pilaar 12 is afgebeeld. Toch hadden de bouwers hier een heel goede reden voor. Terugrekenend naar de ondergangspositie van Arcturus tussen de beide centrale T-pilaren kom ik op een datering uit van 10.100 v. Chr. De hoofdster Arcturus van het sterrenbeeld Ossenhoeder ging toen onder bij 345° en de hoofdster Markab van het sterrenbeeld Pegasus bij 290°. Beide gingen dus onder ten westen en dus links van de noordelijke hemelpool en dat lijkt dus weergegeven op pilaar 12. Beide sterren stonden in die tijd precies tegenover elkaar en vormde zo de wijzers van een enorme hemelklok met de hemelpool als draaipunt, zie tekening Göbekli Tepe as Clock. In 24 uur tijd (één dag) maken de beide sterren een rondje en zo kon de tijd worden afgelezen en bijgehouden. Als de ene ster op zijn hoogste punt was dan bevond de andere zich onder de horizon op zijn laagste punt en andersom. Er werd met twee sterren gewerkt als uurwijzers omdat dan altijd één ster aan de nachthemel zichtbaar was. Kijkend naar het ondergangspunt van Arcturus in constructie D bij 353° lijkt deze cirkel gebouwd te zijn in 9.700 v. Chr. Uitgebreide Koolstofdatering van het bouwwerk lijkt dit te bevestigen. Tweehonderd jaar later in 9.500 v. Chr. tikt Arcturus op zijn laagste punt precies de horizon aan bij 360°, dus precies noord en recht onder de hemelpool, zie ook de tekening Göbekli Tepe as Clock. De ster Sadr van het sterrenbeeld Zwaan staat er dan precies tegenover en zo werken deze sterren in dit bouwwerk als de uurwijzers van een hemelklok. Sadr staat op zijn laagste punt zo’n 3° boven het noorden op 360° precies en recht onder de hemelpool in 9.500 v. Chr. Om deze rede is bij pilaar 43 de noordelijke hemelpool precies in het midden geplaatst.

Duizenden jaren loopt de hemelklok van Göbekli Tepe met twee tegenover elkaar liggende sterren precies op tijd, maar daar komt verandering in na 8.000 v. Chr. Op dat moment vormen de ster Deneb (Zwaan) en Arcturus (Ossenhoeder) de uurwijzers van de klok. Rond 7.800 v. Chr. is het verschil inmiddels opgelopen tot bijna een half uur waarop de ene ster op zijn hoogste en de andere op zijn laagste punt staat. Het verschil wordt steeds groter en het zou nog duizenden jaren duren voordat twee sterren weer een dergelijke positie ten opzichte van elkaar innemen. Daarom is besloten het hele complex behoedzaam te begraven om het te conserveren, zodat het in de verre toekomst weer hergebruikt kon worden als hemelklok.

Dit hele verhaal lijkt dus letterlijk om de noordelijke hemelpool te draaien. Binnen de verschillende bouwwerken zijn ook meerdere stenen ringen aangetroffen die naar mijn mening deze hemelpool symboliseren. Klaus Schmidt, die tot aan zijn sterven in 2014 het Archeologisch onderzoek leidde voor het ‘German Archaeological Institute’ bestempelde deze ringen als een ‘Seelenloch’ wat Duits is voor ‘Zielengat’. Binnen de constructies C en D zijn daarnaast stenen aangetroffen in de cirkelvormige muur met een gat erin aan de noordkant, dus onder de noordelijke hemelpool. Volgens Andrew Collins verwijzen ook deze stenen met een gat naar de noordelijke hemelpool. Hoe kwamen deze mannen tot dit inzicht? Zouden ze zich net als ik hier heb gedaan verdiept hebben in de symboliek van de oudste beschavingen op Aarde en zo tot dezelfde zienswijze zijn gekomen? Ik ga het Andrew vragen!

Peter van den Hoek

Verwijzingen:

1. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2024/01/gobekli-tepe-als-hemel-klok-en-kalender/

2. https://en.wikipedia.org/wiki/Enlil

3. https://www.andrewcollins.com/page/news/P43.htm

4. https://en.wikipedia.org/wiki/Ereshkigal

5. https://en.wikipedia.org/wiki/Inanna

6. https://en.wikipedia.org/wiki/Nekhbet

7. https://pegasuslegend.fandom.com/wiki/Chrysaor

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.