De Duivelssteen in Utrecht

0
87
De Gesloten Steen, houtsnede door Jan Boon

In Utrecht ligt een grote steen die bekend staat als de Duivelsssteen of Gesloten Steen. Kees Groeneveld maakte een kunstwerk naar aanleiding van het volksverhaal dat aan deze steen verbonden is. Volgens bepaalde verhalen gaat het om een Germaanse offersteen of een Romeinse grenssteen. Inmiddels is wel bekend dat de Romeinen op deze plek aanwezig waren, maar tot in het tweede kwart van de 20e eeuw werd de Romeinse aanwezigheid in Utrecht ontkend door bepaalde wetenschappers.

Aan de oever van de Rijn bouwden de Romeinen het castellum Traiectum van hout en aarde. Traiectum betekent zoiets als ‘overgang, veer’ langs de Rijn. De aanduiding Traiectum werd gebruikt om een plaats aan te geven waar een rivier doorwaadbaar of over te steken was. Met de toevoeging van het Germaanse ‘Ute’, wat ‘buitenwaards gelegen’ betekent, werd het ‘Ute Traectum’. Dit veranderde later in de naam ‘Utrecht’. Het fort in de Utrechtse binnenstad was gesitueerd in een binnenbocht van de Rijn op een oeverwal.

Romeinse steden, forten en nederzettingen in Germania Inferior, met langs de zuidoever van de toenmalige Rijn een opbouw van forten die de zwaar versterkte grenslinie vormden. Traiectum staat vermeld onder nummer 9.

Het Romeinse fort was onderdeel van de verdedigingsgordel langs de noordgrens van het Romeinse Rijk, de zogenaamde limes. Tussen 50 en 270 n.Chr. werd het castellum viermaal herbouwd. Midden in het Romeinse castellum stond een stenen gebouw van circa 8 bij 7 meter. De restanten van dit gebouw bevinden zich onder het door de tornado verdwenen middenschip van de Domkerk. Waarschijnlijk was dit gebouw in de Romeinse tijd een tempeltje.

Het voormalig castellum werd in de 7e en het begin van de 8e eeuw diverse malen inzet van de strijd tussen polytheïstische Friezen en de christelijke Franken, waarbij de Frankische koningen zich min of meer beschouwden als de rechtmatige opvolgers van de Romeinen en dus ook hun forten. In 690 stichtte de Angelsaksische missionaris en bisschop Willibrord binnen de grotendeels verlaten grenspost Utrecht een geestelijk centrum. Hieruit ontwikkelde zich het complex van de aan Sint-Maarten gewijde Domkerk.

De Duivelssteen is gelegen aan de Oudegracht en ligt tussen de Geertebrug en Vollersbrug. Deze waterweg is in de 12e eeuw aangelegd.

Het volksverhaal vertelt dat de Duivelssteen werd overgegooid tussen de nabijgelegen Geertebrug en Vollersbrug door twee duivels of de duivel en zijn knecht. In andere versies knikkerden ze met de steen, en in weer andere versies kaatsten ze er mee. Hierbij werd zoveel lawaai gemaakt, dat de mensen besloten dat er iets aan moest worden gedaan.

Kunstwerk van Kees Groeneveld bij Oudegracht 362: de Steenwerpers

De mensen riepen de hulp van een smid in om de steen aan de ketting te leggen. In andere verhalen werd een priester ingeschakelt, hij leidde een processie om de duivel te verdrijven. Toen de duivel de steen daarna wilde oppakken, verdween hij in het zwarte kolkende water van de gracht. De steen zou gaan bloeden als je er met een naald in prikt om middernacht tijdens volle maan. “Bloedstenen” komen vaker voor, zie bijvoorbeeld Heksenstenen, Verhalen over offerstenen – 2, Boter, vet en stenen en Bewegende stenen en spinsters.

Gravure gemaakt tussen 1844 en 1870 waar de steen op afgebeeld is, Het Utrechts Archief.

De steen, die als schampsteen werd gebruikt, werd al in 1520 “de gesloten steen” genoemd. Het gebouw naast de steen heeft dezelfde naam gekregen. De steen zou aan de ketting zijn gelegd, omdat deze verplaatst werd toen hij nog dienst deed als grenssteen. Zo werd de grens tussen de twee bruggen steeds verlegd, wat onrust veroorzaakte bij de inwoners van de gebieden. Het (niet mogen) verplaatsen van grote stenen komt vaker voor in verhalen. Als de steen wel werd verplaatst, zou degene na de dood bljven rondzwerven op aarde totdat de steen weer op de juiste plek terug zou worden gezet.

De Gesloten Steen, eigen foto (februari 2024)
De Gesloten Steen, eigen foto (februari 2024)

Het komt in volksverhalen vaker voor dat spellen gespeeld worden met grote stenen. Zo zouden de Jentilak, een reuzenras in Spanje, pilota met grote stenen hebben gespeeld. Van dit spel gaat de oorsprong terug tot de Grieken en de Romeinen (zie Wie bouwden de megalieten op het Iberisch schiereiland? en Karel de Grote en (de vernietiging van) hunebedden). In 1769 legde William Borlase voor het eerst de oorsprong van de naam Quoit uit in een publicatie: bij het beschrijven van de Chûn Quoit verklaarde hij dat de naam terug te voeren is op de schijfvormige sluitsteen van deze dolmen, waarvan de vorm doet denken aan een werpschijf (Quoit). Het woord Quoit verschijnt voor het eerst in de 14e eeuw, betekent aanvankelijk een platte werpsteen of werpring en wordt ook gebruikt voor het traditionele werpspel met dezelfde naam. Volgens de legende speelde koning Arthur het spel met de steen van dit graf (zie Koning Arthur en megalieten).

Voor de Dom van Trier ligt ook een Duivelssteen die een Romeinse oorsprong heeft. Volgens de volksverhalen zou ook met deze steen zijn gegooid, zie De Däiwelssteen voor de Dom van Trier. Ook de De Deiwelssteen of Groësteen in Luxemburg wordt met de Dom van Trier in verband gebracht. Voorbeelden van andere duivelsstenen zijn te vinden in o.a. Gekerstende stenen, De Horkenstein in Dahlhausen (Duitsland), Duivelsstenen, De Düwelsteene bij Heide (Duitsland), De duivel en de hunebedden bij VehrteBoter, vet en stenenDuivel en engel, megalieten in NederlandDe WodansteenWéris: dolmen, menhirs, de Pierre Haina en equinoxen en Verhalen over offerstenen.

Marinda Ruiter

De Gesloten Steen, eigen foto (februari 2024)

Bronnen

Informatiebord bij de steen

https://www.utrechtaltijd.nl/verhalen/de-duivelssteen-op-de-oudegracht/

Wikipedia

Kunstwerk van Kees Groeneveld: de Steenwerpers – Door Sonty567 – Eigen werk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=22028955

https://www.ad.nl/utrecht/toen-in-zo-zag-utrecht-eruit-in-de-romeinse-tijd~ab5d0b6b/

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.