De Zon en Maankalender van Karahan Tepe

Het Stonehenge van Turkije

In de categorie ‘mijn hunebed’ nodigen we mensen uit te schrijven over hun persoonlijke inzichten over hunebedden en megalithische monumenten. Hier een verhaal van Peter van den Hoek (Archeoastronoom)

Artikel Versie: 27-3-2024

Ten zuidoosten van het beroemde Göbekli Tepe in Turkije is Karahan Tepe te vinden. Beide bouwwerken hebben met elkaar gemeen dat ze bestaan uit vele opgerichte T-pilaren. Ook lijken ze beiden een connectie met de hemel te hebben. Vanuit dit vakgebied (Archeoastronomie) heb ik vorig jaar onderzoek gedaan naar de inmiddels uitgegraven ronde bouwwerken van Göbekli Tepe. Hieruit kwam naar voren dat deze bouwwerken lijken te fungeren als een enorme hemelklok en kalender¹. Bij Karahan Tepe waren Hugh Newman en JJ Ainswoth in 2020 getuigen van een connectie met de winterzonnewende². Ze werden tijdens deze ontdekking technisch bijgestaan door Andrew Collins en Rodney Hale. In ruimte AB van dit complex dat de naam ‘Pillar Shrine’ heeft gekregen, zie tekening, schijnt de opkomende winterzon via een poort in de zuidoostwand op het hoofd dat uit de westwand is gehouwen. Ook bij dit bouwwerk is sprake van een kalenderfunctie, want op de kortste dag van ieder jaar is dit fenomeen opnieuw te bewonderen.

Behalve het hoofd bestaat deze ruimte tevens uit tien pilaren die uit de massieve rots zijn gehouwen, plus één losse pilaar met een kromme vorm. Hiernaar kijkend vroeg ik mij af waarom er geen twaalf pilaren te vinden waren, zoals de maanden van het jaar. Elf is een getal dat ik niet meteen kon linken aan een astronomische gebeurtenis, maar tien wel! Dit is de langste periode in jaren tussen twee maanstilstanden…

Ineens zag ik het! Die losse pilaar met kromme vorm stelt de maan voor! Maar dan moet toch ook het hoofd tijdens een belangrijke maanstand door de maan beschenen worden? Gelukkig hadden Hugh Newman en JJ Ainsworth hun ontdekking in een artikel² goed gedocumenteerd en kon ik uit alle data afleiden dat de hoek waaronder een opkomend hemellichaam door de poort heen het hoofd verlicht tussen 121° en 128° in moet liggen. 121° was de hoek waaronder de midwinterzon opkwam ten tijden van de bouw zo’n 11.400 jaar geleden. Momenteel is dit 120°, dus 1° verschil, omdat de kanteling van de aarde nu iets minder is dan toen. Deze 121° was het meest zuidelijke opkomstpunt van de zon. 128° was de hoek waaronder de maan opkwam tijdens haar grote stilstand. Dit was het meest zuidelijke opkomstpunt van de maan, dus groter dan de zon, vandaar de naam ‘grote’ maanstilstand. Dit zuidelijkste opkomstpunt van de maan veranderde in een periode van negen of tien jaar van 128° naar 114°. Deze laatste hoek van 114° opkomst is kleiner dan die van de zon in zijn zuidelijkste opkomstpositie. Daarom spreken we hier van een ‘kleine’ maanstilstand. Halverwege deze twee stilstandposities kwamen maan en zon in hun meest zuidelijke positie op bij 121°. De periode waarin de maan opkwam bij 121°, zich verplaatste naar 128° en weer terug naar 121° is ook negen of tien jaar. Gewoonlijk om en om, maar ook regelmatig twee maal negen jaar omdat het gemiddelde op 9,3 jaar ligt. Het hoofd werd al die tijd verlicht wanneer de maan opkwam in haar zuidelijkste positie. De andere kant op van 121° naar 114° en terug naar 121° werd het hoofd niet tijdens opkomst verlicht door de opgaande maan. Dit zou weer negen of tien jaar duren. Deze jaren werden naar mijn idee geteld met de tien vaststaande pilaren in het bouwwerk, waarvan twee achter elkaar, zie tekening. De ene keer een rondje van negen en de andere keer tien jaar. Voor de zon hoefde er geen pilaren te worden gemaakt, want deze keerde elk jaar netjes terug naar zijn zuidelijkste opkomstpunt van 121°.

Hieruit blijkt wel dat het bouwwerk veel ingenieuzer is gemaakt dan wanneer we alleen maar de zon als uitgangspunt nemen! Dit probeer ik ook al jaren aan te tonen voor Stonehenge. Het bouwwerk is veel meer dan slechts een zonnekalender³. Tijdens een kleine maanstilstand wordt de rechter steen van de centrale trilithon, precies in het midden, beschenen door de opkomende maan, zie foto model. Tijdens een grote maanstilstand wordt de linker steen, precies in het midden, door de maan beschenen. Halverwege beide uiterste posities worden beide stenen voor een deel door de opkomende maan beschenen. Dit is tevens de positie waarin de zon opkomt tijdens de zomer zonnewende en dus de langste dag van het jaar. Rondom Stonehenge is een cirkel gemaakt van 56 gaten, die Aubrey-holes genoemd worden. Deze werken net als de vaststaande pilaren van Karahan Tepe als kalender om de periode tussen twee maanstilstilstanden te tellen. Twee rondes is 112 maal één maancyclus is precies negen jaar en dus de kortste periode tussen twee maanstilstanden.

Maanstilstanden duren overigens meer dan een jaar. In deze uiterste posities blijft de maan, net als de zon tijdens een zonnewende doet, een tijdje stil staan. Vandaar de naam maanstilstand! Het beste moment om het lichtspel van de maan op het hoofd van de Pillar Shrine waar te nemen is halverwege de beide stilstandposities in de lente (maart). De maan komt dan op in haar laatste kwartier net na middernacht en wordt dus niet gehinderd door overbelichting van de zon. Toevallig kijkt ook het hoofd vanuit zijn positie naar het beeld van de maan in haar laatste kwartier. Wanneer de maan in deze positie opkomt wordt eerst het achterhoofd beschenen. Vervolgens verplaatst het maanlicht zich langzaam richting het gezicht en verlaat daar het hoofd tenslotte. De volgende gelegenheid om dit spectakel te bewonderen is van 6 t/m 9 maart 2029. Ik hoop daar bij te zijn!

Peter van den Hoek petervandenhoek@casema.nl

Verwijzingen:

1. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2024/01/gobekli-tepe-als-hemel-klok-en-kalender/

2. https://grahamhancock.com/newmanainsworth1/

3. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2022/02/stonehenge-is-een-maantempel/