De wolharige mammoet is 1 van 3 mammoetsoorten die in Nederland en omstreken hebben rondgelopen. Hij was de kleinste, de laatste en meest bekende mammoetsoort die hier geleefd heeft. Alle drie de mammoeten zijn aan elkaar verwant.
De eerste mammoet – zuidelijke mammoet zonder dikke vacht
De eerste mammoet die in Nederland kwam, was de Mammuthus meridionalis. Hij wordt ook wel de zuidelijke olifant of zuidelijke mammoet genoemd. Deze mammoetachtige leek nog meer op een olifant dan op een mammoet, maar staat aan de basis van de mammoeten overal ter wereld. Hij ontstond ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden.
Hij was de grootste van de drie Nederlandse mammoetsoorten en kon wel 5 meter hoog worden. Zijn slagtanden waren enorm, sommige waren wel 4 meter lang. Dat is meer dan twee keer zo lang als een volwassen man! Opvallend was dat deze mammoet nog niet de opvallende lange vacht van de latere mammoeten had. Hij was dus nog niet goed aangepast aan de koude van de ijstijden. Maar dat zou niet lang meer duren.
De steppemammoet
Vanaf ongeveer 1 miljoen jaar geleden nam de steppemammoet het over in Nederland. Deze soort heet in de literatuur ook wel Mammuthus trogontherii, maar we noemen hem gewoon de steppemammoet. Waar de zuidelijke mammoet nog meer op een enorme olifant leek, werd de steppemammoet een echte harige mammoet. Hij was wat kleiner dan de zuidelijke mammoet, maar nog steeds een enorme reus.
De wolharige mammoet
Uiteindelijk, vanaf ongeveer 400.000 jaar geleden, zette de eerste wolharige mammoet voet aan wal in Nederland. Als we het in Nederland over De Mammoet hebben, dan bedoelen we meestal deze soort. Hij wordt ook wel Mammuthus primigenius genoemd en van deze soort zijn er fossielen in de collectie van het Hunebedcentrum in Borger te zien.

Uiterlijk
De wolharige mammoet was kleiner dan zijn voorouders, de steppemammoet en de zuidelijke mammoet. Een grote stier (mannetjes mammoet) kon 3,4 meter hoog worden en meer dan 7000 kilo wegen. Een vrouwtjes mammoet (koe) was iets kleiner. Hoewel de wolharige mammoet dus flink kleiner was dan zijn twee voorgangers, was hij nog steeds ongeveer even groot als een moderne Afrikaanse olifant. Dus klein waren ze zeker niet!
Van de drie mammoetsoorten was de wolharige mammoet het meest aangepast aan de kou van de ijstijden. Zo had hij hele kleine oren en een hele kleine staart om minder warmte af te staan aan de koude omgeving. Zijn vacht bestond uit twee lagen: een korte dikke ondervacht en een lange wolharige buitenvacht. Hiermee was hij optimaal aangepast aan de koude omstandigheden op de steppe. In de meeste reconstructies zien we vooral mammoeten met een roodbruine vacht. Maar in werkelijkheid hadden ze allerlei kleuren. Van heel licht tot heel donker en van grijs tot bruin en zelfs bijna zwart.
Gedrag en voedsel
Vermoedelijk leefden mammoeten in groepen, die geleid werden door het oudste en wijste vrouwtje. De jongen bleven lang bij hun ouders en de baby’s dronken melk bij hun moeder tot ze 2 jaar oud waren. Pas daarna gingen ze over op het dieet van hun ouders.
De wolharige mammoet gebruikte zijn enorme slagtanden voornamelijk als sneeuwschuivers om grote bulten sneeuw te verplaatsen. Daaronder kon hij dan gras en planten vinden om op te eten. Ze richtten zich voornamelijk op grassen en zegges, maar aten ook kruiden, bloemen, mossen en delen van bomen als het nodig was. Een volwassen grote mammoet kon zo wel 180 kilo aan planten per dag eten! Maar zijn slagtanden waren ook geschikt om roofdieren af te weren, om gaten in ijs te slaan voor drinkwater, en werden misschien ook wel gebruikt als mannetjes vochten om vrouwtjes.
Mammoeten konden wel 60 jaar oud worden.
De wolharige mammoet in Nederland
Toen de wolharige mammoet hier rondliep was Nederland koud en droog. Een groot deel van ons land was een uitgestrekt steppegebied. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, groeiden er in de warme seizoenen wel degelijk veel soorten planten. Dat moet ook wel, want ze dienden als voedsel voor heel veel diersoorten, en niet alleen mammoeten. Maar ’s winters kon het hier wel dor en koud worden en hadden veel dieren het wel zwaar.
Mammoeten moesten het gras en andere planten delen met nog veel meer grote dieren, zoals de wolharige neushoorn, steppewisenten, oerossen, reuzenherten en paarden. Veel van deze grote planteneters trokken rond in kuddes, op zoek naar de lekkerste verse grasjes en planten. Ze moesten altijd op hun hoede blijven, want ze werden in de gaten gehouden door roofdieren. En niet zomaar roofdieren, maar hele grote en minstens zo indrukwekkende dieren. Er waren holenleeuwen, die nog groter waren dan hun huidige Afrikaanse verwanten. Maar ook grottenhyena’s die met hun sterke kaken de allerdikste botten konden kraken. Beren en wolven. En natuurlijk de meest zeldzame en misschien wel meest bijzondere van allemaal: de sabeltandkat.
Een volwassen mammoet in de kracht van zijn leven had weinig van deze roofdieren te duchten. Hij was zo groot en sterk dat zelfs holenleeuwen wel twee keer nadachten voor ze probeerden een echte mammoet te vangen. Maar jonge mammoeten of zieke dieren liepen wel een risico. Zij konden worden gevangen en gedood door bijvoorbeeld grottenhyena’s, holenleeuwen, wolven en sabeltandkatten.

Mammoeten en mensen
Dat mammoeten vrijwel geen natuurlijke roofdieren hadden, is niet helemaal waar. Ook de volwassen dieren moesten oppassen voor 1 van de meeste geduchte tegenstanders ooit: de mens.
We weten dit omdat we heel veel unieke sporen van mensen en mammoeten terugvinden. Zo zijn er botten gevonden met gaten en sporen die gemaakt zijn door werktuigen, zoals pijlpunten. Mensen hebben dus op mammoeten gejaagd. In het begin zullen dit vooral neanderthalers, vaak mammoetjagers genoemd, zijn geweest, maar later ook de moderne mens.
Overleden mammoeten werden voor van alles gebruikt, en geen onderdeel wordt onbenut gelaten. Het vlees werd gegeten en de vacht en botten werden gebruikt om hutten te bouwen en stevig en warm te houden. De slagtanden waren erg populair. Behalve voor hutten, werden ze ook gebruikt om pijlpunten van te maken, en zelfs kunst. Er zijn prachtige beeldjes van mammoetenivoor teruggevonden, die door onze voorouders gemaakt zijn.
Maar het meest imposant zijn misschien toch wel de grottekeningen. Er zijn namelijk grotten gevonden waar onze voorouders prachtige en natuurgetrouwe tekeningen hebben achtergelaten van allerlei soorten dieren die ze tijdens hun leven gezien hadden. En dus ook van mammoeten.

Uitsterven
De meeste wolharige mammoeten stierven wereldwijd ongeveer 10.000 jaar geleden uit. Niemand weet precies waarom dit gebeurd is. Vanuit vroeger wordt vaak de theorie aangehouden dat de eerste mensen massaal op mammoeten gejaagd hebben en hen zo zouden hebben uitgeroeid. Wetenschappers zijn er echter nog niet over uit. Mogelijk heeft ook het veranderende klimaat meegeholpen. Of was het een combinatie van deze twee factoren.
De allerlaatste mammoeten stierven pas ongeveer 4000 jaar geleden uit. Ze liepen op het eiland Wrangel in Siberië. Hoewel ze het heel lang hebben volgehouden, bleken de laatste mammoeten steeds kleiner en zieker. Helaas zijn ze nu allemaal uitgestorven.
Fossielen en de toekomst
Er zijn heel veel fossielen van mammoeten gevonden. Sommige komen van opgravingen op het vasteland van Nederland, maar ook komen er veel van de bodem van de Noordzee. Dat klinkt raar, maar gedurende de ijstijden was er zoveel water opgeslagen in de gletsjers, dat de zeespiegel veel lager was dan tegenwoordig. Daardoor lag niet alleen Nederland droog boven water, maar ook de bodem van de Noordzee tussen Nederland en Engeland. Die is namelijk helemaal niet zo diep. Waar je nu moet zwemmen om het kanaal naar Engeland over te steken, kon je dat vroeger gewoon lopen!
Tegenwoordig leven we niet meer in een ijstijd en zit er minder water opgeslagen in de gletsjers op de polen. Daarom is de zeespiegel hoger. Gelukkig zitten we in Nederland nog redelijk droog, maar de Noordzee staat weer onder water. En dat betekent ook dat er veel vissers op de Noordzee naar vis en schelpdieren zoeken. Wanneer zo’n net dan de bodem van de ondiepe Noordzeegronden raakt, sleept het soms ook fossielen en zelfs prehistorische werktuigen mee naar boven. Op deze manier hebben wetenschappers heel veel restanten van mammoeten en andere dieren uit de ijstijd gevonden. Met dank aan vissers weten we nu ontzettend veel over deze wonderlijke en koude periode uit het verleden.
In hele koude gebieden, zoals in Siberië, ligt er nog steeds ijs en sneeuw uit de ijstijd. Mammoeten die hier vroeger zijn overleden, liggen nog steeds onder het ijs verborgen. Heel af en toe worden zo perfect bewaard gebleven lichamen gevonden. Meestal van jonge mammoetkalfjes. Hierdoor hebben wetenschappers DNA van mammoeten kunnen afnemen en onderzoeken. Zo weten we dat de mammoet veel nauwer verwant is aan de kleinere Aziatische olifant dan aan de grote Afrikaanse olifant.
Met behulp van de modernste technieken willen sommige wetenschappers proberen om deze lang geleden overleden mammoetbaby’s te klonen. Het is een heel moeilijk proces, maar wie weet gaan we in de toekomst toch nog echte mammoeten zien.











