Er zijn diverse locaties in Denemarken met de benaming ‘Troldstenen’ en in dit artikel worden enkele benoemd. Trold betekent in de Deense taal ’trol’; Troldstenen kan vertaald worden als ‘de steen van de trol’ of ’trollensteen’.
Trollen zijn mythische wezens uit de Scandinavische folklore. Hoe deze wezens in verschillende verhalen worden beschreven, verschilt enorm van elkaar: van vriendelijke reuzen tot duivelse mensachtige figuren. In de Noordse mythologie is troll een andere naam voor jötunn, de reuzen uit de oertijd. Deze reuzen hebben vaak ruzie met de goden. Daarbij zijn ze ofwel erg dom (vooral in de Heldensagen, mogelijk als contrast met de nieuwe helden) ofwel juist heel wijs vanwege hun hoge ouderdom (vooral in de voorchristelijke heidense verhalen).
Door Scandinavische sprookjes zoals “De tre bukkene Bruse” (“De drie geiten”) zijn de Scandinavische trollen internationaal bekend geworden. Hans Christian Andersen heeft deze figuur in verschillende van zijn sprookjes gebruikt. Een trol is een natuurgeest en is verwant aan faunen, kabouters, elfen, dwergen, kobolden, etc.
De Troldstenen op het eiland Lolland is een kindersteen. Kinderstenen komen in veel landen voor, zie ook Kinderstenen, De Poppestien in Burgum, De Kindstein in Unter-Widdersheim (Duitsland), Chindlisteinen en De Poppostein of Taufstein. Er wordt over deze Troldstenen verteld dat je de kleine kinderen eronder kan horen huilen. In dit geval kwam de ooievaar de kinderen bij deze steen halen, vaak gaat het om een vroedvrouw die de kinderen uit de steen (of vanonder de steen) haalt in de volksverhalen rondom kinderstenen.
De Troldstenen op het eiland Bornholm is een granieten zwerfsteen, de steen lag oorspronkelijk aan een holle weg die van Døvredal naar de hoge heide leidde. Volgens de legende gaan de rotsblokken op het eiland ronddraaien als ze de geur van versgebakken brood ruiken. Dergelijke meldingen zijn afkomstig van meer dan 10 verschillende locaties op het eiland. Stenen die ronddraaien komen vaker voor in volksverhalen, zie bijvoorbeeld Bewegende stenen en spinsters en Voorspellingen.
Dit is een overblijfsel van een cultus waarbij kinderloze vrouwen versgebakken brood op de stenen offerden om kinderen te kunnen krijgen (zie ook de Dyvelstenen op Samsø (Denemarken)). Deze Troldstenen kan dus ook gezien worden als kindersteen. Het brengen van offers (zoals brood, maar ook bijvoorbeeld vet) komt bij veel stenen voor, zie o.a. Boter, vet en stenen, Grote stenen oude vrouw; de Ulug Khurtuyak-steen, Verhalen over offerstenen en Verhalen over offerstenen 2.
Er wordt ook gezegd dat deze Troldstenen een steen is die een Zweedse trol (of reus) naar de Sankt Povls Kirke of Poulsker Kirke (Sint-Pauluskerk) op Bornholm gooide. Het gooien met stenen komt vaak voor in volksverhalen. Dit wordt vaak gedaan door reuzen of duivels om een christelijk bouwwerk te vernietigen (maar ook door heiligen die juist wilden helpen bij de bouw, zie Duivelsstenen).
De Troldstenen in het Dronninglundbos wordt ‘ønskestenen‘ (de wenssteen) genoemd. Het verhaal gaat dat de persoon tijdens het beklimmen van de steen een diepe wens doet, deze wens uitkomt (maar alleen als niemand over deze wens wordt vertelt). De steen werd door een trol vanuit Knaghøj naar de kerk van Thorup gegooid, maar viel halverwege op de grond.
Een legende vertelt over de Knaghuskællingen die op de heuveltop woonden. Van voren zag het wezen er als een normale vrouw uit, maar van achteren was het hol. Wat de volksverhalen over dit gebied gemeen hebben, is dat de twee hoofdpersonen bergtrollen zijn. Ze hadden een hekel aan de kerkklok die ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds luidde, zelfs op zondagochtenden als de trollen wilden uitslapen.
Het gaat om Knarrekonen en haar zoon Knarredrengen. De heksenmoeder houdt van haar zoon en heeft het plan om, als hij groot en sterk genoeg is, de toren van de kerk van Dronninglund met een grote steen omver te werpen of een steen naar de Gammelkirken in Thorup te gooien omdat ze de kerkklokken niet kan verdragen.
Knarredrengen beklom de Knaghøj, mikte en gooide – maar het ging mis. Hij liet de steen vallen en deze viel diagonaal naar achteren. De steen ligt nog steeds in Storskoven, waar hij Trollstein wordt genoemd. Na zeven jaar is Knarredrengen sterk genoeg, hij kreeg in deze jaren borstvoeding van zijn moeder. Hij zoekt drie stenen. Deze keer slaagt hij erin een steen te gooien die de Dronninglund Nørrekirke verplettert. Sindsdien heeft het stadje (en de parochie) nog maar één kerk.
Op meerdere van deze werpstenen staat de afdruk van een hand met vijf lange vingers vermeld. Er ligt zo’n steen bij Thorup, deze wordt Den Grå Ko (de grijze koe) genoemd. De tweede steen kwam terecht in Ringsted en de derde ligt op het kerkterrein.
Op Esterhøj is een Troldstenen – die op het strand lag onder het bos van Høve – hergebruikt als reunie-steen of herenigingssteen. Het gaat om de op één na grootste herenigingssteen van Denemarken. Deze reunie-stenen werden opgericht om te vieren dat het door Duitsland veroverde gebied weer bij Denemarken kwam. In 1920 duurde het 14 dagen om de steen van de kust tot op de Esterhøj te slepen. Hierbij werden 500 man en 22 paarden ingezet om de ca. 2,5 kilometer te overbruggen. Ze moesten een hoogteverschil van 85 meter trotseren. Het was een groot gemeenschappelijk feest.
De heuvel en de steen van Esterhøj werden in volksverhalen al met elkaar in verband gebracht voor de steen op de heuvel werd gesleept. Zo zou de trol die woonde in de heuvel Esterhøj zijn afgeschrikt door het geluid van kerkklokken en hij zocht een steen om de kerk van Asnæs te vernietigen. Hij vond een steen in Odden en gooide deze richting de kerk, maar hij raakte de kerk niet. De steen kwam terecht bij de klif (waar hij tot 1920 op het strand bleef liggen). De volgende steen landde op de weide van de priester.
Beide stenen vertoonden afdrukken van de vingers van de trol, deze holtes worden napjes genoemd in Nederland. Napjesstenen komen vaak voor, zie Heksenstenen, Boter, vet en stenen, Verhalen over offerstenen, Gekerstende stenen en Heilige stenen en miraculeuze bronnen (waarbij de napjes of kommen met boter of brood werden gevuld). De steen van de weide is in stukken gebroken en vormt nu een gedeelte van de muur van de begraafplaats.
Uiteindelijk waren de trol en zijn familie de klokken van de Asnæskerk, het gezoem van de Vigkerk en het gerinkel van de Grevingekerk zo zat dat ze besloten om naar Noorwegen te verhuizen, ver in de bergen en ver weg van het vreselijke lawaai.
Er zijn in dit gebied drie kerken waar in de volksverhalen stenen op werden gegooid door trollen. In de muur van de kerk van Grevinge zijn bijzondere stenen ingemetseld, waarvan één een hand laat zien. Een heidense zonnesteen met rotstekeningen (wielkruis en komteken), die waarschijnlijk ter plaatse is gevonden, is in de zuidwestelijke muur van de Asnæs-kerk ingebouwd. Bijzondere stenen worden in diverse kerkmuren aangetroffen, zie bijvoorbeeld De ingemetselde monoliet in de bedevaartskerk van Betenbrunn en Mamai; de stenen vrouwen (waar een Pruisische vrouw is ingebed in de fundering van de kerk in Prątnica, Polen).
Een andere legende in dit gebied gaat over een grote steen die zich een stukje ten zuidoosten van de stad Vig bevond. Er wordt gezegd dat het door een trol vanaf Tudse Næs is gegooid toen hij de kerk van Vig ermee wilde raken. Hierbij liet hij de afdruk van de vijf vingers in de steen achter. Aan de noordkant is een natuurlijke holte ter grootte van een hand te vinden, met uitsparingen voor vijf vingertoppen.
Volgens een andere traditie werd deze steen als bautasteen (een bloedsteen of grafsteen, zie De steen van Baldr) geplaatst voor een koopman die op die plek was vermoord. Weer een ander verhaal vertelt dat de steen lijkt op een koopman (marktkramer met zijn tas op zijn rug). In de volksmond wordt de steen tot op de dag van vandaag ‘Kræmmerstenen’ (‘De Steen van de Koopman’) genoemd. Er zijn meerdere pogingen gedaan de steen te breken om als bouwmareriaal te dienen, maar de steen bleek te hard. In 1870 kocht het Nationaal Museum de steen en werd deze beschermd. Het Nationaal Museum heeft inmiddels kunnen vaststellen dat de oprichting van de steen dateert uit de overgang van de ijzertijd naar de Vikingtijd.
Weer terug naar Esterhøj; dit is een heuvel uit de bronstijd en volgens een van de legendes woonde er een trol op of in de Esterhøj heuvel die zich omringde met grote schatten. Het ondraaglijke luiden van de klokken van de Asnæs- en Vigkerk jaagde hem weg zoals al eerder werd verteld. Hij verborg de sleutel tot de heuvel onder een steen op Klint. De sleutel kon alleen verkregen worden door de steen op te tillen en – in alle stilte – de sleutel eruit te halen. Enkele mannen slaagden erin de steen op te tillen. Het meisje dat de sleutel moest pakken, raakte zo opgewonden dat ze riep: ‘Daar is hij!’. De stilte werd verbroken en toen was het verdwenen en zo bleven de schatten van Esterhøj onaangeroerd.
Dit verhaal doet ook denken aan de verhalen rondom kinderstenen. Een hunebed ten zuiden van Apeldorn en noordelijk van Meppen in Duitsland met de naam Steinerner Schlüssel (stenen sleutel) is een Kindstein die al werd genoemd in het artikel Kinderstenen. De naam is verklaarbaar door het volksgeloof. Men geloofde dat baby’s uit de steen gehaald konden worden: je had alleen de juiste sleutel nodig om de steen op te tillen.
Er zijn veel verhalen over de trol van Esterhøj, die met zijn familie in de heuvel woonde. Kinderen mochten de trol niet te dichtbij naderen, want dan zou hij ze meenemen in de heuvel. De vrouw van de trol was een mens, ze was in het verleden door hem meegenomen. Als ze moest bevallen, was een christelijke vrouw nodig om haar hierbij te helpen. Bijna elk jaar werd er een kind geboren in de heuvel en als de vroedvrouw de heuvel verliet, kreeg ze gouden munten mee als beloning.
De trol had een wit paard met rode oren (wat doet denken aan de Sidhe uit Ierland, zie Midzomer en Sheemor) en het dier verloor zijn gouden hoefijzer, wat daarna werd opgehangen aan een paal. De vrouw die het hoefijzer ophing, werd beloond met gouden munten. In andere varianten wordt het hoefijzer aan een spijker aan de poort van een boerderij gehangen. Er werd brood gebakken in de heuvel, maar er waren benodigdheden stuk. De man die deze repareerde, werd beloond met wijn en koek met boter uit een gouden beker en een gouden bord.
Er is een inscriptie op de herenigingssteenop Esterhøj aangebracht. Omringd door een leeuw die zijn kettingen afwerpt, luidt het opschrift:
Døren stængtes – magten kued.
Hjerter længtes – håbet lued.
Gud det ledte – tro var fast.
Underet skete – lænken brast.
De deur was gesloten – de kracht onderdrukt.
Harten verlangden – hoop vlamde.
God leidde – geloof was vast.
Het wonder gebeurde – de ketting werd eraf gegooid.
Naast Troldstenen komen ook Troldhøj (heuvel van de trol of trollenheuvel) voor in Denemarken. Het gaat hier om ronde grafheuvels (høj) met soms een stenen kamer. De Troldstuerne (de woonkamer van de trol) is een Jættestue (hunebed) in de Odsherred Kommune; het gebied waar zich ook de eerder genoemde Asnæskerk, de Vigkerk en de Grevingekerk bevinden. Het woord Jætte kan vertaald worden met reus, Jættestue is dan een reuzenkamer.
Grafheuvels, megalieten en de link met aardmannen, trollen, reuzen, elfen en aanverwante mythologische wezens komen in veel landen voor, zie Alvermannekes en (graf)heuvels en Wie bouwden de megalieten op het Iberisch schiereiland?.
Marinda Ruiter
Bronnen
Wikipedia
https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20kaul.pdf
Troldstenen – By Fyrtaarn – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=107835298
De steen in de muur van de Asnæs kerk – By Hideko Bondesen – http://www.nordenskirker.dk/, CC BY-SA 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=12050328
Gang – By Olaf Meister – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24714707
Troldstuerne – By Olaf Meister – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24714705
Trold, der vejrer kristenblod – By Hjart – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=94368874
https://trap.lex.dk/Sagnsten,_Troldstenen
https://www.visitodsherred.dk/turist/planlaeg-din-tur/esterhoej-esterhoej-stenen-gdk618983
https://graenseforeningen.dk/om-graenselandet/genforeningssten/esterhoej
https://bibod.dk/odswiki/index.php?title=Trolden_i_Esterh%C3%B8j
Esterhoj – By Olaf Meister – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24564085
De gedenktsteen – By Olaf Meister – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24564093
De Troldstenen wordt naar Esterhøj gebracht – Odsherred uitgegeven door Tage Christensen 1930.
Tijdens een parade in 1965 wordt een enorme trol rondgereden – By Municipal Archives of Trondheim from Trondheim, Norway – Troll! / Folkefest i Høyanger (1965), CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=34033800
In het midden van de vloer stond een open schatkist – By John Bauer – Illustration of Alfred Smedberg’s The trolls and the gnome boy in Among pixies and trolls, a collection of childrens’ stories, 1909, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=397577
Deense trollen die in de heuvels leven, zoals beschreven in legendes en volksverhalen. Ansichtkaart, 1918 - By Louis Moe - http://www.dafos.dk/guiden/popup_vindue.asp?billed_id=1576, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=17464304
https://bibod.dk/odswiki/index.php?title=Esterh%C3%B8j
https://bibod.dk/odswiki/index.php?title=Forside
https://www.geus.dk/udforsk-geologien/ture-i-naturen/kaempesten/troldstenen-dronninglund
https://lex.dk/Kr%C3%A6mmerstenen
https://trap.lex.dk/Bautasten,_mv.,_Kr%C3%A6mmerstenen
Deze trol is door het daglicht gevangen – By illustator : JNL – Own work, FAL, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=385366
https://www.enjoynordjylland.de/nordjutland/reiseplanung/die-bergkette-jyske-gdk1099019
