De passage graves (ganggraven) van Carrowmore op het schiereiland Cúil Iorra – ook wel bekend als Coolera Peninsula – in het Ierse County Sligo worden geassocieerd met de Cailleach. Cailleach is ook bekend als de Garavogue, Red Woman en Koningin Maeve in County Sligo (zie ook Cailleach en haar megalieten).
Het is het eerste voorbeeld van wettelijke bescherming van een nationaal monument dat werd uitgebreid tot het omliggende gebied. De meeste locaties van het Carrowmore Megalithic Complex zijn “satellietgraven” die het grootste monument omringen. Dat is de gerestaureerde cairn Listoghil, gelegen op het hoogste punt van het plateau.
“Slagveld van Noord-Moytura. Schaal 6 inch op 1 mijl.”
William Butler Yeats verwijst naar de Sligo Cailleach als de ‘Clooth na Bare’. In tegenstelling tot haar voorganger is Clooth na Bare geen soevereiniteitsfiguur in de Ierse traditie. In plaats daarvan zoekt ze het diepste meer waarin ze haar feeënleven kan verdrinken, omdat ze er genoeg van heeft.
Volgens de legende zijn de monumenten van Carrowmore gecreëerd door de Cailleach toen ze op een heuveltop sprong vanuit haar huis, een ganggraf in de nabijgelegen Ballygawley Mountains genaamd Teach Cailleach a’Bheara (The Cailleach’s House). Tijdens de sprong zouden de stenen uit haar schort zijn gevallen.
Net als op de Britse eilanden zouden volgens de folklore in Portugal, Spanje, Frankrijk, Baskenland en in sommige delen van Duitsland en Italië de dolmen opgericht zijn door vrouwen die de enorme rotsblokken boven hun hoofd droegen (of in hun schorten of op de toppen van hun pink) terwijl ze ook spinnen, weven, een kind borstvoeding geven of boter karnen.
De oorsprong van deze feeën, die behoren tot het archetype van “de oude vrouw”, is te vinden in de oude vrouwelijke godheden die door het christendom werden gedemoniseerd. Deze “oude vrouw” kan reusachtige afmetingen hebben. In Frankrijk gaat het om feeën of heiligen (zie Dolmen en feeën in Frankrijk) en in Neder-Bretagne worden toegeschreven aan een groac’h. In Spanje gaat het om de mouras encantasdas (betoverde Moren, zie Wie bouwden de megalieten op het Iberisch schiereiland?). Een soorgelijk verhaal wordt ook vertelt op Malta, zie Plaats van de reuzen; megalithische tempels op Malta.
Dit type verhalen is een vorm van geomythologie (ook wel ‘aardelegenden’ of ‘landschapsmythologie’ genoemd). Als historisch-wetenschappelijke discipline mobiliseert het geologen, geografen en antropologen de mythen in mondeling overgedragen samenlevingen te bestuderen die – onder een fictieve en vermakelijke vermomming – sporen van geologische elementen doorgeven.
Carrowmore was in de jaren tachtig het onderwerp van een langdurige juridische strijd toen de Sligo County Council in 1983 probeerde een gemeentelijke vuilstortplaats te plaatsen op een steengroeve, ongeveer 100 meter van een deel van het complex. Een opvallend kenmerk van het vonnis was dat het de eerste expliciete wettelijke erkenning markeerde van het idee van een architectonisch landschap, waardoor de wettelijke bescherming van een nationaal monument werd uitgebreid tot het omliggende gebied.
Elk monument werd gebouwd op een klein, vlak platform van aarde en steen. Vanwege de clustering van de monumenten, bepaalde morfologische kenmerken van de graven en de verzameling materiaal die in sommige monumenten is aangetroffen, wordt Carrowmore – net als Newgrange, Loughcrew en Carrowkeel – door archeologen geclassificeerd als onderdeel van de Ierse Passage Tomb Tradition.
Toch wijkt Carrowmore af van de drie andere sites: geen van de graven heeft een met een latei bedekte tunnelachtige gang, wat kenmerkend is voor de meeste Ierse ganggraven, en slechts één locatie (Listoghil) bezit een cairn.
Het Carrowmore Megalithic Complex dateert uit het 4e millennium v.Chr. en is een van de vier grootste megalithische complexen in Ierland. Gabriel Beranger bezocht de locatie in 1779 en illustreerde enkele monumenten. De analyse van oud DNA afkomstig van menselijk bot laat een web van verbindingen zien tussen de bewoners van monumenten van de Ierse Passage Tomb Tradition. Een man begraven in Listoghil, Carrowmore, vertoonde een verwantschap met drie andere individuen die werden begraven in Newgrange, Millin Bay en Carrowkeel.
In hun oorspronkelijke staat bestonden de passage graves van Carrowmore uit een centrale dolmenachtige megaliet met vijf rechtopstaande orthostaten. Daarop lag een conische steen die samen een kleine vijfhoekige grafkamer vormen.
Toegangsstenen (of doorgangsstenen, ruwe dubbele rijen staande stenen) strekken zich uit vanaf het centrale element en tonen de beoogde oriëntatie van de dolmens. Ze zijn niet georiënteerd op windrichtingen, maar zijn over het algemeen gericht naar het gebied van de centrale cairn.
Er zijn 30 overgebleven graven en zeker 25 zijn sinds 1800 verwoest, waardoor Carrowmore een van de grootste clusters van megalithische graven in Ierland is.
Carrowmore Megalithic Complex is een beschermd nationaal monument. De Sligo County Council heeft een aanvraag ingediend om dit netwerk van oude monumenten te laten erkennen als UNESCO Werelderfgoed.
Listoghil werd opgegraven in 1996-1998. De voorrand van de deksteen boven de ingang van Listoghil vertoont sporen die mogelijk duiden op de enige megalithische kunst die tot nu toe in Carrowmore is gevonden. Naast de centrale kamer en onder de cairn werden drie grote rotsblokken gevonden; dit zouden de resten kunnen zijn van een verwoeste gang of van een megalithische constructie die ouder was dan de cairn. Aangezien veel van de satellietgraven naar het centrale gebied gericht zijn, lijkt de locatie van graf 51 het middelpunt te zijn geweest waar de begraafplaats omheen ontstond. Dit monument bleek onverbrande botten en crematies te bevatten.
De nabijgelegen steencirkel van Abbeyquarter staat plaatselijk bekend als het Garavogue Fairy Fort (het feeënfort van Garavogue). Garavogue is een lokale naam voor de Cailleach, de goddelijke heks uit de Ierse folklore. In de lokale folklore was Cairn Y van Lough Crew het graf van Garavogue, de heks van Loughcrew en Carrowmore, en de bouwer van de monumenten (zie De ‘Calender Stone’ van Patrickstown). De rijkelijk versierde megalieten van Loughcrew en de uitlijning met de equinoxen. Ook in Schotland worden stenen in verband gebracht met Cailleach, zie De stenen van Carlin.
Marinda Ruiter
Bronnen
https://en.wikipedia.org/wiki/Knocknarea
https://en.wikipedia.org/wiki/Miosg%C3%A1n_Meadhbha
https://en.wikipedia.org/wiki/Carrowmore
Wikipedia
https://medium.com/@judithshaw20/the-callanish-stones-and-the-cailleach-ancient-goddess-fbbc0234eca1
Graf 52 met de steenhoop van Listoghil op de achtergrond – By Andreas F. Borchert, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=50039158
Listoghil of Graf 51 – By Gillaween – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=94493767
Knocknarea – Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2951525
Carrowmore 10 = By Stéphane Gallay from Laconnex, Switzerland – Carrowmore – 10, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=134161507
Object tussen P52 en P54 – By Andreas F. Borchert, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=50065435
Illustratie uit het boek Rude Stone Monuments – By James Fergusson (1808–1886) – https://archive.org/details/rudestonemonumen00ferg, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=78120395
