Noordelijke vuursteenfossielen
In het noordelijk deel van Nederland is veel vuursteen te vinden en je kunt er prachtige fossielen in aantreffen. In 2023 publiceerde Mart Krook een boekje met een uitgebreid overzicht van vondsten uit de omgeving van Zuidwolde. Deze fossielen in vuursteen zijn in heel Noord-Nederland en Noord-Duitsland te vinden. Deze keer een artikel over de nautilus in noordelijk vuursteen.
Inktvissen – 1, Nautilus, een levend fossiel
Inktvissen (Cephalopoda)
In zeeën en oceanen leven veel fascinerende dieren, maar slechts enkele zijn er zo bijzonder als de nautilus. Het dier wordt ‘een levend fossiel’ genoemd, omdat deze honderden miljoenen jaren geleden er bijna hetzelfde uitzag als nu.
De nautilus behoort bij de klasse Cephalopoda (koppotigen), net als inktvissen en octopussen, maar onderscheidt zich door een mooi gevormde schelp.
Evenals tweekleppigen (Bivalvia) en slakken (Gastropoda) zijn het ongewervelde weekdieren. De meeste ervan hebben een schelp als uitwendig skelet. Deze beschermt ze tegen vijanden. Zowel de schelp als het weekdier groeien tijdens hun leven. De schelp bestaat uit verschillende kamers. In de voorste en grootste woonkamer leeft het weekdier. De opening van de schelp kan worden afgesloten met een ‘kap’ of ‘hoed’. Bij de groei van het dier wordt steeds weer een nieuwe kamer gevormd. De lege luchtkamers (fragmocoon) zijn soms gevuld met gas. Ze zijn onderling verbonden door een buisje (sifo), die van de eerste binnenkamer tot aan de laatste loopt.
Kenmerkend voor Nautilidae is, dat de sifo door het midden van de scheidingswanden (septa) loopt. Bij ammonieten ligt deze langs de buitenrand van de schelp. Nog een verschil tussen een nautilus en een ammoniet zijn de sutuurlijnen, de zichtbare lijnen op de kern (binnenkant schaal) van de septa. Bij een nautilus zijn deze eenvoudig en minder grillig dan bij veel ammonieten.
Het drijfvermogen kan het dier reguleren door zwemmend de kamers afwisselend met gas en water te vullen. Een nautilus heeft ogen die, vergeleken met die van andere inktvissen zoals octopussen, erg eenvoudig zijn en vooral licht en donker kunnen onderscheiden. Om zich voort te bewegen hebben ze een orgaan (hyponoom) om snel water door hun lichaam te stuwen.
Met de acht of tien armen aan hun kop, grijpen inktvissen met hun tentakels de prooi. Bij de nautilus zijn dat er een veelvoud van tien (±90) zonder haakjes of zuignappen. Ze dienen vooral als sensorische organen, die helpen bij het opsporen van voedsel en het navigeren in de vaak duistere, diepe wateren. Met hun kaken bijten ze de prooi in stukken en met hun rasptong wordt deze nog kleiner gemaakt.
Nautilussen, ammonieten en belemnieten behoren tot de inktvissen of koppotigen. Ammonieten en belemnieten zijn sinds het eind van het Krijttijdperk uitgestorven.
De meeste Nautilidae zijn tijdens het Paleogeen en het Neogeen geleidelijk uitgestorven. Welgeteld een handvol soorten van twee geslachten uit deze groep leven tegenwoordig nog in de diepere delen van de Indische en Stille Oceaan, waaronder Nautilus pompilius. Van de vele soorten die hebben bestaan, zijn er nog maar zes over. Vier ervan horen bij het geslacht Nautilus en twee bij Allonautilus.
Ze komen vooral voor rond de kustwateren van landen zoals Indonesië, Papoea-Nieuw-Guinea, Australië en de Filipijnen. Deze dieren houden van diepe wateren, meestal tussen 100 en 500 meter diep, waar het donker en koel is. Het zijn vooral aas- en vleeseters die leven van krabben, kreeften, vissen en andere zeebewoners.
Nautilussen (Nautiloidea)
Wat bij een Nautilus het meest in het oog springt, is de prachtige, spiraalvormige schelp. Het dier is ‘een levend fossiel’, dat sinds 500 miljoen jaar geleden door evolutie weinig is veranderd.
Uitgestorven ammonieten en nog levende nautilussen lijken veel op elkaar. Het grootste verschil is te zien aan de sutuurlijnen, de lijnen die de scheiding aangeven tussen de kamers (tussenschotten) van deze weekdieren. Ze zijn zichtbaar aan de buitenkant van de steenkern; bij een Nautilus zijn de sutuurlijnen recht en glad en bij de ammoniet grillig en kronkelig.
Nautilus als fossiel
Nautiloïden, de groep waartoe de moderne Nautilus behoort, is 500 miljoen jaar geleden, tijdens het Cambrium ontstaan. Gedurende het Ordovicium, ongeveer 460 miljoen jaar geleden, ontwikkelde de groep zich tot een grote verscheidenheid aan vormen en was het een belangrijke groep roofdieren in zee.
Er leefden toen zowel gewonden als rechte soorten. In de loop der tijd is de groep
nautilussen flink gereduceerd. De massaextinctie aan het eind van het Krijt, 66 miljoen jaar geleden zal daarbij een rol hebben gespeeld. Maar ook later een beperkte aanpassing van het dier aan veranderende leefomstandigheden en het verschijnen van nieuwe roofdieren als haaien zullen invloed hebben gehad.
Van een nautilus in het gesteente wordt meestal geen fossiele spiraalvormige schelp teruggevonden. De schaal bestaat uit aragoniet, een mineraal dat niet stabiel is en in een zure omgeving, zoals grondwater vrij snel oplost. Het gevolg ervan is, dat we vaak alleen een steenkern, de binnenkant van de schelp in het kalkgesteente terugvinden. Dit geldt ook voor een nautilus in vuursteen, waarbij de schelp of schaal volledig verdwenen is. (Zie hiervoor: Fossielen, bewaard in noordelijk vuursteen https://www.hunebednieuwscafe.nl/2025/02/fossielen-bewaard-in-noordelijk-vuursteen/ )
Nautilus in noordelijk vuursteen
Het is al bijzonder een nautilus in het sediment te vinden, laat staan in vuursteen.
Toen ik in het Schotterveld bij Zuidwolde (Dr.) na een zoektocht thuis de gevonden vuurstenen schoon maakte, zag ik op een stuk vuursteen van ± 4,5 cm groot, een insluitsel met een regelmatig patroon. Ik schreef het spontaan toe aan een bivalve en het verdween in een la met tweekleppigen. Pas toen ik enkele jaren later de steen aan John Jagt liet zien, zei hij meteen dat het ging om de doorsnede van een kleine Nautilus met het zicht op vier kamers. De ronding en de vorm van het dier was nauwelijks te zien, maar de sutuurlijnen wél en deze bepalen het genus.
Andere vondsten in Noordelijk vuursteen
Fritz J. Krüger vond aan het eind van de vorige eeuw een vuursteenkern van een nautilus, afkomstig uit het krijtgesteente bij Møns Klint (DK). Hij publiceert hierover in juni 1999 in het tijdschrift Der Geschiebesammler en het blad APH. Bij deze steenkern en ook andere in deze regio gevonden exemplaren concludeert hij dat door de slechte conservatie van de aragonieten schaal van de Nautilus in het sediment, de determinatie van de soort nauwelijks mogelijk is. Dit zou gelden voor de kernen van ammonieten, nautiliden, de meeste tweekleppigen en slakken, allemaal met een schelp van aragoniet. De schaal, met soms essentiële kenmerken, zal al in het sediment door een zure invloed, zoals zuur water zijn opgelost. Dit kan voor ingekapselde fossielen met een schaal van aragoniet ook later zijn gebeurd. Zelfs nadat ze gedurende het Saalien over duizenden jaren heen een lange reis maakten en in de bodem van Noord-Nederland terecht kwamen.
Vondsten van nautiliden uit het Boven-Krijt zijn schaars en in vuursteen zeldzaam.
Aan het eind van de vorige eeuw vond Udo Lade bij een zandgroeve in de omgeving van Neuenwalde (DE) een kleine Nautilus (Eutrephoceras sp.) in zwart-blauwe vuursteen. Het sediment is vermoedelijk afkomstig uit het Saalien.
Eutrephoceras
Het is een uitgestorven geslacht van de familie Nautilidae, die in Noord-Nederland en Noord-Duitsland in vuursteen is gevonden en komt uit het Krijt en Paleoceen.. Ze leefden tussen 161 en 5 miljoen jaar geleden, van het Laat-Jura tot het Mioceen.
De schelp is bolvormig en kon ruim 10 cm groot worden. De windingen van de schelp liggen, net als alle Nautilidae over elkaar (involuut), waardoor de binnenste kamers vaak verborgen zijn. De navel, het centrale punt waar de windingen samen komen, is klein. De dwarsdoorsnede van de schelp heeft de vorm van een nier met afgeronde zijkanten. De mondopening van de schelp is meestal klein of bijna niet te zien.
De sutuurlijnen zijn, vergeleken met ammonieten, eenvoudig gebogen van vorm en niet naar de mondopening, maar zwak naar achteren gericht.
Bronnen:
- Grzimek, B. Het leven der dieren, Deel III, Weekdieren,
- Jagt. J. Nautiloïden, plesioteuthididen en sepiiden uit het Laat-Krijt en Vroeg-Paleogeen van Limburg, G&H 2012, Staringia 13 https://natuurtijdschriften.nl/pub/1000191
- Jereb P. Chambered Nautiluses, FAO species Catalogue for fFishery Purposes No. 4, Vol. 1, https://www.fao.org/4/a0150e/a0150e04.pdf
- Krook, M. Vuursteenfossielen van Zuidwolde, Drenthe, 2023
- Krüger Fritz J. Nautiliden-Steinkerne, Der Geschiebesammler 1999, jrg. 32, 2/3
- Lade U., Nautilidenfund im Elbe-Weser-dreieck, Der Geschiebesammler 1984, jrg.18, heft 1/2
- Wikipedia https://nl.wikipedia.org/wiki/Nautilussen
