Artikel Versie: 4-9-2025
In de categorie ‘mijn hunebed’ nodigen we mensen uit te schrijven over hun persoonlijke inzichten over hunebedden en megalithische monumenten. Hier een verhaal van Peter van den Hoek (Archeoastronoom)
Een groot aantal van de Nederlandse hunebedden lijkt een oriëntatie of uitlijning op de zon¹ of maan² te hebben. Hoe zit dat met de grafheuvels in ons land? Is hierbij ook sprake van een dergelijke uitlijning? In dit artikel ga ik op zoek naar het antwoord op deze vraag vanuit de maan bekeken, omdat het langste grafheuvelcomplex van ons land hier iets over te zeggen lijkt te hebben. In een volgend artikel zal ik stil staan bij de vraag of er in ons land ook grafheuvels op de zon zijn uitgelijnd.
Het langste grafheuvelcomplex van ons land en misschien wel van de wereld is op de Veluwe te vinden tussen Epe en Niersen! Hier liggen 38 grafheuvels op een rij met een lengte van bijna zes kilometer, zie plattegrond ‘Dutch Barrows Epe-Niersen’. Richting het noorden gekeken liggen ze allemaal uitgelijnd in een hoek van 40° om precies te zijn. Hier ging ik direct op aan, want onder deze hoek komt de maan op in haar meest noordelijke positie tijdens haar grote maanstilstand, ofwel ‘Major Lunar Standstill’. Dit is toch wel een bijzondere toevalligheid die mij het benoemen wel waard lijkt. Daarom was ik zeer verbaasd toen ik afgelopen winter aan de Elburger weg een mooi informatiebord tegenkwam waarop alles rondom deze grafheuvels stond vermeld, behalve de verwijzing naar de maan. Eenmaal thuis ging ik dit eens verder onderzoeken via het internet, omdat ik van mening was dat dit al lang ergens door een archeoloog moest zijn opgetekend, maar zonder resultaat. De enige naam die ik hier tegenkwam was die van Cor van Baarle. Deze nieuwsgierige Elburger verwonderde zich ook over deze grafheuvels op een rij en geloofde net als ik dat hier en plan achter moest zitten. Hij kwam net als ik tot dezelfde conclusie: ‘Ze zijn daar niet zomaar op een rij neergelegd, maar wijzen naar de maan!’ Er zit hier een hemels plan achter met als uitgangspunt: ‘Zo boven, zo beneden!’ Hij beschrijft deze ontdekking in zijn boek ‘Handel en Wandel op de Veluwe’.³
De reden dat deze uitlijning zo onopgemerkt is gebleven ligt volgens mij in het feit dat de grafheuvels niet allemaal netjes achter elkaar liggen. Daarom ga ik een nieuw begrip introduceren binnen de archeoastronomie en dat is de ‘Bandbreedte’. Wanneer je goed naar de plattegrond kijkt, dan zie je dat de grafheuvels niet netjes achter elkaar zijn gerangschikt maar binnen een bepaalde bandbreedte. Deze bandbreedte is wel heel precies op 40° vast te stellen. Ik heb dit met mijn GPS nagemeten. In de tijd dat deze grafheuvels in gebruik waren (gemiddeld zo rond 2000 v. Chr.) stond de maan in deze positie precies een halve graad (0,5°) boven de horizon, vanaf haar onderkant gemeten, als ze opkwam in haar allernoorderlijkste stand. Deze grafheuvels zijn in gebruik geweest van de Nieuwe Steentijd (+/- 3000 v. Chr.), via de Bronstijd (+/- 2000 v. Chr.) tot aan de IJzertijd (+/- 500 v.Chr.), dus ruim 2.500 jaar.
Zijn deze grafheuvels met een ‘bandbreedte’ een toevalligheid in Nederland of zijn hier meer voorbeelden van te vinden? Op deze vraag kreeg ik het antwoord bij het grafheuvelcomplex op het Balloërveld in Drenthe. Hier liggen tientallen grafheuvels bij elkaar, maar op het eerste gezicht nogal rommelig, zie plattegrond ‘Dutch Barrows Balloërveld (Detail)’. Eén uitlijnin g met een bandbreedte is hier goed te zien. Het gaat om de grafheuvels 1 t/m 7 aan de ene kant en grafheuvel 8 t/m 12 aan de andere kant. Toevallig is deze uitlijning ook op de maan gericht, maar in dit geval op de kleine maanstilstand ofwel de ‘Minor Lunar Standstill’. Toch lijkt hier meer aan de hand te zijn, want wanneer je goed kijkt dan zie je dat met de grafheuvels 12 t/m 14 aan de ene zijde en 1,22,9 aan de andere zijde een andere bandbreedte in het oog springt en dat is weer de grote maanstilstand. Beide banen kruisen elkaar precies bij grafheuvel 1,het grootse en hoogst gelegen exemplaar en eindigen in een punt bij grafheuvel 12. Daarnaast kruist de reeks van grafheuvels 25,1,16,10 de beide maanuitlijningen ook in nummer 1 met hun uitlijning op de zon, ofwel de winter zonnewende (Winter Solstice Sunrise).
Richting het zuidoosten kijkend hebben we hier een bijzonder fenomeen te pakken! In de tijd dat deze grafheuvels in gebruik waren, zo gemiddeld rond 2000 v. Chr. kwam de zon tijdens midwinter precies in het zuidoosten op bij 131°. Dit is het zuidelijkste opkomstpunt van de zon. De maan heeft ook, net als de zon, een zuidelijkst opkomstpunt, maar deze ligt niet vast. Komt de maan zuidelijker op dan de zon dan spreken we van een grote maanstilstand (Major Lunar Standstill). Komt de zon zuidelijker op dan de maan dan spreken we van een kleine maanstilstand (Minor Lunar Standstill), zie de plattegrond voor meer duidelijkheid. Zo rond 2000 v. Chr. kwam de maan in het Balloërveld op bij 122° in haar kleine stilstand positie en bij 143° in haar grote stilstandpositie. Voor zon en maan gold hier het moment dat de bovenkant de horizon aantikte. Deze hele maancyclus duurt gemiddeld 18,6 jaar. Van de grote stilstand naar de kleine stilstand, of andersom is dit gemiddeld 9,3 jaar. In mijn artikel ‘Hunebedden voor de Maan’² ga ik dieper in op het principe van de maanstilstanden. We hebben in deze grafheuvels gevangen dus een belangrijke cyclus te pakken!
Zijn we er dan? Nee er komt nog meer wonderlijks tevoorschijn wanneer we vanaf de centrale grafheuvel 1 richting een aantal grafheuvels in het noordoosten kijken! De grafheuvels 1,20,32 wijzen naar de zonsopkomst tijdens midzomer rond 2000 v. Chr. bij 46°, zie de plattegrond ‘Dutch Barrows Balloërveld’. Hetzelfde geldt voor de grafheuvels 15,30,34,35. Weer die bandbreedte dus! Kijken we vanaf die zelfde grafheuvel naar de uitlijning 19,1,33 dan was dat het punt waar de maan opkwam tijdens haar grote stilstand in het noordoosten bij 37°. Hetzelfde geldt voor de grafheuvels 14,28,29,32 aan de andere zijde van de bandbreedte.
Grafheuvel 1 op het hoogste punt van het Balloërveld neemt dus een heel centrale positie in door allerlei zon- en maanuitlijningen met elkaar te verbinden. Daar komt nog bij dat de toren van de Middeleeuwse Jacobuskerk van Rolde precies ten zuiden van deze grafheuvel staat. Dit is de richting van alle pelgrims die vanuit Nederland de Camino de Compostela (Weg van de Sterren) lopen richting Santiago, dus weer die hemel hé. Er is hier dus duidelijk een heel hemels/ritueel landschap gecreëerd!
Is deze bandbreedte van grafheuvels alleen in Nederland te vinden of is dit fenomeen internationaal? Toen ik een aantal jaren geleden bij het beroemde Stonehenge was kocht ik een plattegrond van de omgeving van de steencirkel met alle grafheuvels daarop ingetekend. Hierop vond ik een uitlijning van een twintigtal grafheuvels, zie plattegrond ‘Stonehenge Barrows Winterbourne Stoke’, in een bandbreedte van 40°, dus in dezelfde hoek als de Nederlandse Epe-Niersen reeks, waarmee ik dit artikel begonnen ben!
Ik ben persoonlijk van mening dat ik met dit artikel over de Nederlandse grafheuvels nog maar het tipje van de ijsberg heb onthuld! Er liggen in Nederland nog vele grafheuvels voor het oprapen die op zon of maan zijn uitgelijnd. Ik wil de archeologische wereld uitdagen en aanmoedigen om de archeoastronomie meer te omarmen als aanvulling op de prachtige wereld van de archeologie!
Peter van den Hoek
Verwijzingen:
1. www.hunebednieuwscafe.nl/2025/08/hunebedden-voor-de-zon/
2. www.hunebednieuwscafe.nl/2025/07/hunebedden-voor-de-maan/
3. Handel en Wandel op de Veluwe, Cor van Baarle, BDG Zwolle 2009, ISBN 9789090245737
