Bijna iedereen kent Smilodon, de bekendste sabeltandkat van het Pleistoceen. Hij vergaarde wereldwijde bekendheid door het personage Diego uit de populaire Ice Age-films. Ook bij ons in Nederland. Toch heeft Smilodon nooit in Europa geleefd. Hier kwamen vooral de minder bekende, maar minstens zo gevaarlijke Homotherium-soorten voor. Alleen is die naam wat lastiger om te onthouden.
De sabeltandkatten: veel soorten, één bekend uiterlijk
Misschien was het je al opgevallen, maar er bestond niet slechts één soort sabeltandkat. Er waren er juist heel veel. Het ging om verschillende katachtigen met opvallend lange hoektanden, waarmee zij hun prooi snel en effectief konden uitschakelen. En allemaal zijn ze uitgestorven.
In het Nederlands noemen we de meest recente grote soorten gemakshalve allemaal “sabeltandkat”. In Amerika bestaat juist de neiging om verschillende soorten simpelweg “Smilodon” te noemen. Beide benamingen zijn echter wat kort door de bocht.
Een leek zou de fossielen van deze dieren waarschijnlijk niet uit elkaar kunnen houden. Dat is ook niet erg: in alle gevallen kan je er maar beter voor zorgen dat je veilig wegkomt als je ze in het echt zou tegenkomen. Maar mensen delen nu eenmaal alles graag in hokjes in. Zo noemen we een chihuahua ook geen sint-bernard, terwijl die twee nauwer aan elkaar verwant zijn dan bijvoorbeeld Smilodon en Homotherium.
Smilodon en de reis over de Amerikaanse continenten
Wanneer we over Smilodon spreken, bedoelen we eigenlijk sabeltandkatten uit het geslacht Smilodon. Dit is een groep nauw verwante soorten die uitsluitend op de Amerikaanse continenten leefde. Elk lid van dit geslacht was zowel imposant als succesvol.
De voorouder van Smilodon leefde in Azië en mogelijk ook in Europa. In de koude periodes van de ijstijd koelde de aarde af en daalde de zeespiegel, waardoor de zeebodem tussen Azië en Noord-Amerika droog kwam te liggen. Deze landbrug staat bekend als de Beringlandbrug. Veel diersoorten maakten hier gebruik van om zich droog en te voet te verplaatsen tussen Noord-Amerika en Eurazië.
Ook de voorouder van Smilodon trok via deze route oostwaarts en bereikte Noord-Amerika: een heel nieuw continent voor dit dier. Mogelijk ging het om een soort die we tegenwoordig Megantereon noemen, al is dat nog niet helemaal zeker. Hoe dan ook verscheen ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden de eerste Smilodon in Noord-Amerika: Smilodon gracilis. Deze soort was meer dan een miljoen jaar lang zeer succesvol.
In pakweg dezelfde periode ontstond er ook een landverbinding tussen Noord- en Zuid-Amerika. Dit leidde opnieuw tot een grootschalige uitwisseling van diersoorten, bekend als de Great American Biotic Interchange. Veel nieuwe soorten ontstonden, maar andere konden de toegenomen concurrentie niet aan en stierven uit.
Ook Smilodon gracilis trok zuidwaarts en paste zich succesvol aan nieuwe prooidieren en leefomstandigheden aan. In Noord-Amerika ontwikkelde hij zich tot de robuuste Smilodon fatalis, terwijl in Zuid-Amerika de nog grotere Smilodon populator ontstond.
Uiterlijk en afmetingen
Smilodon was een indrukwekkend roofdier. Hij was misschien niet uitzonderlijk hoog (gemiddeld 90 tot 120 cm schouderhoogte), maar wel zeer stevig gebouwd. De voorpoten waren extreem gespierd en krachtig, terwijl de achterpoten geschikt waren om mee te springen. Het meest opvallend waren echter de enorme hoektanden. Deze dolkvormige tanden konden een lengte tot wel 28 cm bereiken. Om ze effectief te gebruiken, kon Smilodon zijn bek uitzonderlijk ver opensperren.
Die lange hoektanden vormden tegelijk ook een zwak punt. Als Smilodon in hard bot beet of als een prooi hevig tegenstribbelde, kon een tand afbreken en daarmee onbruikbaar worden. Er zijn fossielen gevonden van dieren met één of zelfs twee afgebroken hoektanden. Hoe lang een sabeltandkat daarmee kon overleven is onbekend, maar voorzichtigheid bij het doden van een prooi was essentieel.
Jachtmethode en favoriete prooien
Alle Smilodon-soorten jaagden vooral vanuit hinderlagen. Ze probeerden hun prooi zo dicht mogelijk te benaderen terwijl ze verborgen bleven. Pas wanneer ongezien verder sluipen niet meer mogelijk was, vielen ze aan. Met hun sterke voorpoten werkten ze hun prooi tegen de grond, waarna ze met hun lange hoektanden een dodelijke beet toebrachten in zacht weefsel.
Smilodon was geen langeafstandsloper, maar vertrouwde op kracht, timing en inschattingsvermogen. Zijn prooien waren dan ook geen kleine hapjes, maar grote herbivoren waar hij langere tijd van kon eten. In Noord-Amerika jaagde hij onder andere op kameelachtigen en bizons. Af en toe zal hij een jonge, zieke of verzwakte mammoet hebben kunnen doden, al was een prooi van dat kaliber zeer riskant.
In Zuid-Amerika richtte Smilodon zich op andere grote planteneters, zoals enorme grondluiaards en de vreemd aandoende hoefdieren Macrauchenia. Ook deze dieren stierven, net als veel andere grote zoogdieren, uit aan het einde van de laatste ijstijd.
Alleen of in groepen?
Het is onduidelijk of Smilodon solitair leefde of in groepen jaagde. Samen jagen biedt voordelen bij het doden van grote prooien, maar vereist ook voldoende voedsel om meerdere dieren te onderhouden. Mogelijk leefden ze alleen, of in kleine familiegroepen, zoals twee partners of een moeder met haar opgroeiende jongen.
Leefgebied en risico’s
Zoals we al zagen paste Smilodon zich succesvol aan twee continenten met uiteenlopende leefomgevingen aan: van koude gebieden tot bijna tropische streken, en van open graslanden tot dichte bossen. Zolang er maar voldoende grote prooidieren aanwezig waren, kon hij overleven.
Dat betekende echter ook concurrentie. Smilodon was niet het enige roofdier dat op grote planteneters jaagde. Hij moest rekening houden met de Amerikaanse holenleeuw, enorme kortsnuitberen, andere sabeltandkatten en de reuzenwolf. Het leven van een Smilodon was allesbehalve veilig.
Fossiele vondsten
Er zijn veel fossielen van Smilodon gevonden, maar verreweg de meeste zijn afkomstig uit één bijzondere locatie: de La Brea-teerputten in Los Angeles, Californië. Tegenwoordig ligt dit gebied midden in de stad, maar tijdens de laatste ijstijd leefden hier mammoeten, sabeltandkatten en vele andere dieren.
Onder de grond bevonden zich aardoliebronnen waar olie langzaam naar het oppervlak sijpelde. Bij de juiste temperatuur veranderde dit in een uiterst kleverige teer. Dieren die hierin vast kwamen te zitten, konden niet meer ontsnappen. Hun noodkreten trokken roofdieren aan, die vervolgens zelf ook vast kwamen te zitten. Zo stapelden de lichamen zich op. Door de olie vergingen de botten zeer langzaam, waardoor ze uitzonderlijk goed bewaard bleven.
Hoewel er wereldwijd honderden teerputten zijn gevonden, zijn die van La Brea bijzonder rijk. Vanaf ongeveer 38.000 jaar geleden stierven hier talloze dieren. Van Smilodon alleen al zijn resten van meer dan 2000 individuen gevonden. Dat verklaart waarom we zoveel over deze sabeltandkatten weten en waarom juist Smilodon zo beroemd is geworden.
De laatste Smilodon
Ongeveer 10.000 jaar geleden verdween Smilodon definitief van de aarde. Hij was wereldwijd gezien waarschijnlijk de allerlaatste sabeltandkat die uitstierf. De exacte oorzaak is nog onbekend. Wel is duidelijk dat in deze periode over de hele wereld veel grote ijstijddieren verdwenen. Het klimaat veranderde, maar dat was eerder ook gebeurd.
Opvallend is wel dat Smilodon, net als veel andere grote zoogdieren, uitstierf in dezelfde periode waarin de mens zich over de continenten verspreidde. Mensen jaagden eveneens op grote planteneters en beschikten over nieuwe technieken zoals wapens en vuur. De concurrentie moet aanzienlijk zijn geweest. Toch is het laatste woord hierover nog niet gezegd.
Meer lezen over sabeltandkatten?
Ben je nieuwsgierig geworden of je meer wil lezen over onze eigen sabeltandkat, de Homotherium latidens, kijk dan eens naar deze artikelen op het Hunebednieuwscafé:
Bronnen
https://en.wikipedia.org/wiki/Smilodon
https://en.wikipedia.org/wiki/Paleobiota_of_the_La_Brea_Tar_Pits
Het boek Sabertooth, geschreven door Mauricio Antón.
Het boek De Sabeltandtijger uit de Noordzee, geschreven door Dick Mol.
Het boek Horned Armadillos and Rafting Monkeys, geschreven door Darin A. Croft.
Het boek Vanished Giants, geschreven door Anthony J. Stuart.
