In 2024 bezocht ik het eiland Malta tijdens mijn vakantie. Op dag drie van deze vakantie zag ik de beroemde karrensporen, de Victoria Lines en de Ta’ Ħaġrat tempels bij Mġarr. Slechts 900 meter verderop ligt nog een megalithische tempel: de Op dag drie van deze vakantie zag ik al de beroemde karrensporen, de Victoria Lines en de Ta’ Ħaġrat tempels bij Mġarr.
Slechts 900 meter verderop ligt nog een megalithische tempel: de Ta’ Skorba tempel. Aangezien het snikheet was en er bijna geen beschutting is te vinden om te ontsnappen uit de zon, besloot ik deze afstand met de auto te overbruggen. Deze tempel ligt op de zuidoostelijke helling van de Bidnija-rug nabij het dorp Żebbiegħ en behoort tot de megalithische tempels van Malta die in 1992 door UNESCO tot Werelderfgoed zijn verklaard.
De voorouders van de tempelbouwers kwamen oorspronkelijk vanuit Sicilië naar Malta; ze waren rond 5900 v.Chr. naar het eiland getrokken. De tempelbouwers leefden niet meer als jager-verzamelaars, want de natuurlijke hulpbronnen waren daarvoor te beperkt geworden op het kleine eiland. De tempelbouwers waren boeren en hun landbouwactiviteiten hadden een grote invloed op het eiland: bossen werden gekapt om landbouwgrond aan te leggen. Doordat de natuurlijke bronnen schaars waren, werden mensen gedwongen een andere sociale structuur aan te nemen. Complexe nederzettingen ontstonden en religieuze rituelen werden geformaliseerd.
Een baanbrekende ontdekking heeft overigens aangetoond dat de menselijke geschiedenis van Malta minstens 1000 jaar ouder is dan voorheen werd gedacht, en dat de eerste mensen die zich op de eilanden vestigden jagers-verzamelaars waren, en niet de boeren zoals beschreven in schoolboeken en musea. Dit nieuws werd pas in 2025 bekend en zal ervoor zorgen dat de geschiedenisboeken moeten worden aangepast, want er werd altijd aangenomen dat jager-verzamelaars niet zo’n grote afstand over zee onden afleggen.
Ik had deze dag tijdens het bezoek van de vorige tempel al ontdekt dat je een toegangskaartje nodig hebt en deze was inmiddels in mijn bezit. Ik ging nu dus vlot langs de bewaker die ook hier in een kleine keet verstopt zat (beschut voor de brandende zon) maar hier een loket had en dus niet naar buiten hoefde te lopen om bezoekers te ontvangen.
Toen de Maltese historicus Temi Żammit de nabijgelegen tempels van Ta’ Ħaġrat opgroef, stak op de site van Ta’ Skorba slechts één enkele platte rechtop steen uit een kleine afvalberg en hier werd destijds verder geen aandacht aan gegeven. Hoewel deze site al op de Oudheidlijst van 1925 stond, negeerden archeologen deze heuvel tot David H. Trump het gebied tussen 1960 en 1963 opgroef.
Er is weinig over van de ooit imposante tempel van Ta’ Skorba. Je moet behoorlijk wat fantasie hebben om je er een voorstelling van te maken als je op de locatie bent, zeker vanwege de omliggende omgeving. De site is afgeschermd door een lelijk hek en er werd volop gebouwd vlakbij. Deze cultusplaats is echter van bijzonder belang vanwege de ligging aan de belangrijkste weg die centraal en noordelijk Malta met elkaar verbindt. Het is ook de enige tempel die met relatief moderne wetenschappelijke methodes is onderzocht.
Het belang van deze site (waardoor een plek op de Werelderfgoedlijst werd gegeven) ligt hem niet zozeer in de feitelijke overblijfselen dan wel in de informatie die de opgravingen hebben opgeleverd. Deze site gaf de naam aan twee typen aardewerk: de Grijze Skorba (4500–4400 v.Chr.) en de Rode Skorba (4400–4100 v.Chr.) vertegenwoordigen het oudste nederzettingsaardewerk op het eiland. In Ta’ Skorba werd ook een vrouwelijke figuur gevonden die lijkt op Cycladische afgoden.
De overblijfselen op de site bestaan uit een reeks megalithische staanders – waarvan één 3,4 meter hoog, de onderste laag van de tempelfundamenten, plaveiselplaten met plenggaten in de ingangspassage en de vloer van torba (een cementachtig materiaal) van een tempel met drie apsissen.
Het ononderbroken gebruik van de cultusplaats, een van de oudste op Malta, dateert uit de Għar-Dalam-periode en duurde voort tot het einde van de tempelcultuur. De westelijke stenen tempel werd vanaf de Ġgantija-periode gebruikt, de oostelijke vanaf de Tarxien-periode. Het gaat om twee naast elkaar gelegen tempels (west en oost) die wellicht beide ooit een vijflobbige compositie hadden. De westelijke tempel had een diepe hoofdnis, de oostelijke tempel een ondiepe. Overgebleven steenfragmenten in het oosten van de omheining wijzen erop dat de cultusplaats een groter gebied besloeg dan de omheinde ruimte.
Het ontwerp van het overgebleven transept en de mantel van de westelijke tempel is vergelijkbaar met dat van de zuidelijke tempel van Ġgantija (een tempel op het nabijgelegen eiland Gozo). De kopnis vertoont overblijfselen van een altaar en een axiale trilithon-ingang vergelijkbaar met de westelijke tempel van de Kordin III tempel en de hoofdtempel van Ta’ Ħaġrat. De vloeren van alle zijnissen van de oostelijke tempel zijn bedekt met klei. De eerste dwarsvleugel heeft een kleinere vrije breedte dan de tweede; deze ongebruikelijke verhouding komt verder alleen voor in de zuidelijke tempel van Ġgantija.
De structuren die in het opgravingsgebied zijn gedocumenteerd, tonen aan dat een nederzetting en een cultusplaats naast elkaar bestonden. Gedurende ongeveer twaalf eeuwen vóór de bouw van de tempels bevond zich reeds een nederzetting op de plaats van de site. De oudste structuur die daarvan overblijft is een elf meter lange rechte muur ten westen van de eerste ingang van de tempels. Gestort afvalmateriaal aan de basis gaf met C14-datering 4850 v.Chr. als datum. Deze afvalhoop bevatte onder meer restanten houtskool van de eerste menselijke aanwezigheid op het eiland.
Na het relatief korte bezoek aan deze site reed ik weer naar het oosten van het eiland, want ik kon Ħal Saflieni Hypogeum bezoeken dankzij de last minute tickets die ik wist te bemachtigen de vorige dag. Na dit bezoek liep ik nog naar het nabijgelegen complex van Tarxien. Deze site is afgeschermd met een tent, wat de sfeer wel aantast. Maar tijdens deze snikhete dag was ik erg blij met de beschutting tegen de zon, het tentdoek beschermd niet alleen de overblijfselen van de megalithische tempel tegen de weersinvloeden 🙂
Ik schreef eerder over deze vakantie: De Tempelcultuur op Malta; de Buġibba tempel, De Tempelcultuur op Malta; het Ħal Saflieni Hypogeum, De Tempelcultuur op Malta; de Ta’ Ħaġrat tempels en Dolmen op Malta. Ik schreef al eerder over de megalieten op Malta, zie Plaats van de reuzen; megalithische tempels op Malta.
Marinda Ruiter
Bronnen
Wikipedia
Terracotta beeldje – Door Hamelin de Guettelet – travail personnel photographie faite au musée d’archéologie de La Valette, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3770678
https://timesofmalta.com/article/human-life-malta-began-least-1000-years-first-believed.1107916
