vrijdag, november 13, 2026
    Home Hunebedden De typologie van Noordwest Europese megalithische grafconstructies onder de loep genomen. Deel...

    De typologie van Noordwest Europese megalithische grafconstructies onder de loep genomen. Deel 4: Het galerijgraf.

    0
    401

    De sinds het midden van de vorige eeuw algemeen gehanteerde typologie van megalithische grafconstructies in Noordwest Europa leidt in de praktijk in een aantal gevallen tot onoverzichtelijke situaties. Deels veroorzaakt door voortschrijdend inzicht, deels tot verschillende inzichten van archeologen onderling en in het verlengde hiervan verschillende inzichten vanuit Deens-, Duits-, Pools en Nederlands perspectief. Niet alleen verschilt de naamgeving van megalithische grafconstructies in een aantal landen nogal, zelfs in Deense wetenschappelijke literatuur worden de typen “dolmen” en “ganggraf” soms door elkaar gebruikt en door elkaar gehaald. En in centraal Duitsland wordt een galerijgraf steenkist genoemd. Er is internationaal gezien wel getracht om eenduidigheid te creëren, maar dit blijkt in de praktijk kennelijk lastig te zijn. Naast deze beide genoemde typen megalithische grafconstructies herkennen we het zogenoemde langgraf, het trapgraf, het galerijgraf en de steenkist.

    In een serie van 6 artikelen houd ik de typologie, nomenclatuur en definities van Noordwest Europese megalithische grafconstructies tegen het licht en tracht ik hierin enige fijn-slijperij, orde en eenduidigheid te scheppen. Herkomst-, winbaarheid en het transport van de stenen, alsmede de locatiekeuze en bouwvolgorde van de megalithische constructies vallen buiten het bestek van dit artikel. Vloer- en wandafwerkingen, dekheuvels, steenkransen en kwartierindelingen komen wel summier aan de orde. In de vierde bijdrage:

    Het galerijgraf.

    Daar waar bij een dolmen de ingangspartij per definitie aan een van de korte zijden (meest aan de zuid- of zuidoostzijde) is gesitueerd, dus in de lengterichting (axiaal) van de grafkamer en daar waar bij een ganggraf per definitie de ingangspartij uit een (meestal) haaks (lateraal) op de grafkamer uitkomende gang bestaat, kan de ingangspartij bij een galerijgraf (Duits: Galeriegrab) zowel axiaal als lateraal aanwezig zijn. Door de eigen structuur, materiaalkeuze en architectuur en het verspreidingsgebied is het verdedigbaar het galerijgraf als type megalietgraf te handhaven en niet onder te verdelen als varianten van respectievelijk dolmens en ganggraven.  De galerijgraven zijn verwant aan  de allée couverte uit Frankrijk en België (Seine-Oise-Marne cultuur). Er zijn een drietal varianten en (lokale) sub-varianten van het type galerijgraf, welke ik hier bespreek en zo mogelijk illustreer met foto’s en vooral plattegronden, omdat die de structuur goed laten zien.

    Rond  3500 v Chr. ontstond vanuit Bretagne de ontwikkeling van grotere grafkamerconstructies, nadat daar al vele eeuwen eerder de eerste eenvoudigere en kleinere megalithische constructies werden gebouwd. De typen dolmen en ganggraf verspreidden zich in noord- en noordoostelijke richting, maar het type galerijgraf verspreidde zich vanaf circa 3350 v Chr. in oostelijke richting: het bekken van Parijs, oostelijk België en Midden Duitsland. Midden Duitsland (omgeving Paderborn) is het zuidelijkste gedeelte van het verspreidingsgebied van megalithisiche constructies van de Trechterbeker (TRB) cultuur. Het verspreidingsgebied van galerijgraven ligt op het snijvlak van verwante culturen als de Wartberg groep, dat weer een regionale ontwikkeling is, afgeleid van de Michelsberg- en Baalbergeculturen, die weer in contact stonden met de mensen van de Bernburgcultuur. Ook zijn er raakvlakken met de voornoemde Seine-Oise-Marne cultuur. Net als bij de ontwikkeling van de eerste dolmens, bestonden de eerste galerijgraven ook uit houten wanden en houten planken (“deksels”) als dakafsluitingen. Spoedig werd er geëxperimenteerd met een mix van zowel houten als stenen bouw-onderdelen. Galerijgraven kenmerken zich door de aanwezigheid van een verlengde kamer, vaak met een voorkamer (zie afbeelding 4d) en soms een zogenaamd “Seelenloch” (een ronde opening in de scheidingsteen tussen de open voorkamer en de hoofdkamer) en werden in tegenstelling tot de oerdolmens in Denemarken, die slechts geschikt waren voor het bijzetten van één persoon, gebouwd voor collectieve begrafenissen. Het bouwmateriaal van de (draag)stenen bestaat uit plaatselijk gewonnen kalksteen- of zandsteenblokken maar ook uit kwartsiet en basaltblokken.

    Afbeelding 4d

    In het noordelijk gedeelte van het verspreidingsgebied, direct ten zuiden van Osnabrück worden galerijgraven “Kammergräber” genoemd; rond Paderborn en Kassel “Hessisch-Westfälische Steinkiste”.  In dit eerste gebied onderscheiden we de Lengerich-Wechte variant, welke gegeven de gevonden grafgiften zeker tot de TRB gerekend mag worden en zich kenmerkt door een axiale ingang (in de lengte van de grafkamer), grafkamers die op grondniveau (dus niet verzonken) werden gebouwd en niet beschikken over een Seelenloch. Zie afbeelding 2a, 2b, 2c en 2d. 

    Afbeelding 2a
    Afbeelding 2b
    Afbeelding 2c
    Afbeelding 2d

    De kamerlengte varieert van 15 meter tot minstens 40 meter. De plattegrond van de kamer kan rechthoekig of trapezoïde zijn en de kamerbreedte varieert van 200 tot 310 centimeter. De kamers zijn Noordoost-Zuidwest georiënteerd. De lange zijwanden en een van de korte zijden bestaan uit rechtop gezette (draag)stenen, net als bij andere megalithische constructies met één platte zijde naar binnen geplaatst en met droog metselwerk van platte zandstenen tussen de (draag)stenen. Door steenroof in vorige eeuwen is het niet meer herleidbaar of de constructie over dekstenen heeft beschikt; bij een kamerbreedte van 200 tot 250 centimeter is dit zeer wel mogelijk en ook waarschijnlijk (de dekstenen werden dan met de platte zijde haaks op de lengte-as geplaatst); bij een kamerbreedte van 310 centimeter wordt een “dak” van houten planken vermoed: er zijn bij sommige graven in de lengte-as paalgaten gevonden van een rij palen. De vloerafwerking bestaat uit een geplaveide bodem van kiezels en zandstenen platen of tufsteen platen, gedeeltelijk bedekt met aangestampte klei en gebroken steen.  

    In het gebied rond Paderborn en Kassel onderscheiden we twee varianten:

    Ten eerste: de Rimbeck variant. Deze variant kenmerkt zich door een ingang aan de lange zijde (lateraal), net zoals bij een ganggraf. Er is niet altijd een gang voor de opening aanwezig (soms alleen een sparing tussen twee (draag)stenen); waar wel een gang aanwezig is, meet deze gemiddeld 1,5 meter.  De kamerlengte varieert van 12 meter tot 35 meter. De breedte varieert van 200 tot 300 centimeter (buitenwerks) en de hoogte is gemiddeld 130 centimeter. De kamer is verzonken en de ingang heeft meestal een Seelenloch. Zie afbeelding 3a, 3b, 3c, 3d en 3e. 

    Afbeelding 3a
    Afbeelding 3b
    Afbeelding 3c. Mooi is het Seelenloch te zien.
    Afbeelding 3d
    Afbeelding 3e

    Ten tweede: de Züschen variant. Deze variant kenmerkt zich door een toegang aan de korte zijde (axiaal), net zoals bij een dolmen. De kamerlengte varieert van 4,5 meter tot 24 meter. De breedte varieert van 210 tot 280 centimeter en de hoogte was maximaal 210 centimeter. De kamer is verzonken en de ingang heeft meestal een Seelenloch. De gemiddelde diameter van een Seelenloch is 50 centimeter. Zie afbeelding 4a, 4b, 4c, 4d, 4e en 4f.

    Afbeelding 4a
    Afbeelding 4b
    Afbeelding 4c
    Afbeelding 4d
    Afbeelding 4e. Het betreft hier galerijgraf Züschen, welke is overkapt vanwege de bescherming van in de draagstenen aangebrachte petrogliefen. Het Seelenloch is prachtig te zien.
    Afbeelding 4f

    In afbeelding 5 worden de 3 varianten van een galerijgraf nog eens schematisch weergegeven.                    

    Afbeelding 5

    Veel galerijgraven zijn in vorige eeuwen gesloopt of grotendeels gesloopt. Een aantal is gerestaureerd en/of gereconstrueerd; vaak met behulp van stenen van thans opgeruimde graven en vaak werden ze verplaatst naar een alternatieve locatie in de nabije omgeving.

    Algemeen:

    De galerijgrafconstructies werden wind- en waterdicht gemaakt met een mengsel van klei, keitjes en verbrande vuursteensplinters of zandplaten en de meeste constructies werden afgedicht met een langwerpige of ovale dekheuvel, zoals te zien is op reconstructietekeningen in afbeelding 6a en 6b.

    Afbeelding 6a
    Afbeelding 6b

    Bronnen en literatuur:

    • De Hunebedden in Nederland (2 delen + atlas) – A.E. van Giffen
    • Atlas der Megalithgräber Deutschlands (3 delen+atlas) – Ernst Sprockhoff
    • Hunebedden, monumenten v/e Steentijdcultuur – E. van Ginkel / S. Jager / W.A.B. vd Sanden
    • Die Mecklenburgischen Megalithgräber – E. Schuldt
    • The Dutch Hunebedden – J.A. Bakker
    • Megalithic Research in the Netherlands – J.A. Bakker
    • Danske Dysser – K. Ebbesen
    • Passagegraves in Denmark – S.I. Hansen
    • Jaettestuebyggerne – S.I. Hansen
    • Hunebedden in Nederland, zorgen voor morgen – R.H.J. Klok
    • Steinzeitzeugen (Straße der Megalithkultur) – A. Bußmann
    • Großsteingräber der Altmark – H. Bock / B. Fritsch / L. Mittag
    • Kritische nabeschouwingen – J.N. Lanting
    • Dolmens in Denmark – P. Eriksen en H. Andersen
    • The Megalithic Architectures of Europe – L. Laporte
    • Les Dolmen – Le Baron de Bonstetten
    • Diverse informatiepanelen

    Tekst en foto’s: Willem Donker

    LAAT EEN REACTIE ACHTER

    Vul alstublieft uw commentaar in!
    Vul hier uw naam in

    Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.