Tientallen menselijke skeletten, ogenschijnlijk willekeurig op en naast elkaar liggend en zonder schedels, vormen op het eerste gezicht een angstaanjagend tafereel. Sinds 2022 graven onderzoekers dit op in een 7.000 jaar oude nederzetting nabij het huidige Vráble in Slowakije. Zijn de onthoofde skeletten de resten van een neolithisch bloedbad en vormen zij gruwelijk bewijs van een crisis in de toenmalige samenleving?
Eerste botanalyses en een overzicht van de opgravingsresultaten tot nu toe wijzen echter in een andere richting. “Integendeel, we hebben aanwijzingen dat de begravingen – die voor ons ongebruikelijk lijken – onderdeel waren van sociale praktijken die lokale en bovenregionale relaties structureerden en slechts in beperkte mate tekenen van conflict en crisis vertonen,” zegt prof. dr. Martin Furholt van de Universiteit van Kiel (CAU). Hij is hoofdauteur van de bijbehorende studie, die onlangs werd gepubliceerd in het internationale tijdschrift Proceedings of the Prehistoric Society.
© Nils Müller-Scheeßel
Een van de belangrijkste archeologische vindplaatsen van de Bandkeramische cultuur
De grote neolithische nederzetting bij Vráble behoort tot de belangrijkste opgravingslocaties van de zogenoemde Bandkeramische cultuur (Linear Pottery culture, LBK) in Centraal-Europa. Onderzoekers van de Universiteit van Kiel en de Slowaakse Academie van Wetenschappen in Nitra onderzoeken de locatie sinds 2012.
De opgravingssite omvat meer dan 300 plattegronden van huizen in drie woonwijken, waar op bepaalde momenten tot wel 80 gebouwen gelijktijdig bewoond waren. De nederzetting bestond gedurende enkele eeuwen, ongeveer tussen 5250 en 4950 v.Chr.
Een van de woonwijken werd omgeven door een greppel die waarschijnlijk als grens diende. Tijdens eerdere opgravingen vonden onderzoekers al menselijke resten. Sinds het veldwerk van 2022 zijn deze vondsten spectaculair toegenomen. Bij de ingang van de nederzetting zijn de resten van minstens 78 individuen blootgelegd – in verschillende houdingen en zonder duidelijke ordening.
© Katharina Fuchs, Agnes Heitmann, Nils Müller-Scheeßel, Till Kühl
Spectaculaire vondsten van onthoofde skeletten
77 van de individuen misten een schedel. Slechts één skelet, van een kind, werd gevonden met een intacte schedel. Eerste aanwijzingen suggereren dat er weinig tijd verstreek tussen het overlijden van deze personen en hun begraving.
“De kenmerken tonen duidelijk aan dat er sprake was van een opzettelijke manipulatie van de lichamen,” legt dr. Katharina Fuchs uit, biologisch antropoloog aan het Instituut voor Pre- en Protohistorische Archeologie van de Universiteit van Kiel en mede-auteur van de studie. “Eerste analyses suggereren vooral dat hier geen gewelddadige ‘onthoofdingen’ plaatsvonden, maar eerder vakkundige verwijderingen van de schedels.”
Hoe deze praktijk precies moet worden geïnterpreteerd, blijft echter nog onduidelijk. Eén hypothese is dat de schedels mogelijk afzonderlijk werden bewaard – een fenomeen dat voor Vráble zelf nog niet direct is aangetoond, maar wel bekend is uit andere contexten.
Vergelijkbare ingrepen aan menselijke lichamen zijn bekend uit veel prehistorische samenlevingen, ook binnen de Bandkeramische cultuur. De details van deze praktijken verschillen echter sterk. Bovendien is het begraven van doden of lichaamsdelen in nederzettingsgreppels geen op zichzelf staand fenomeen. Opvallend is wel dat massagraven, deposities in nederzettingsgreppels en manipulaties van lichamen op veel archeologische locaties voorkomen aan het einde van de Bandkeramische cultuur.
Dit verschijnsel werd vaak geïnterpreteerd als bewijs voor een periode van crisis, bijvoorbeeld in verband met geweld of conflicten. De deelnemers aan de huidige studie stellen echter een meer genuanceerd perspectief voor. “Het begraven van lichamen en lichaamsdelen kan onderdeel zijn geweest van complexere, betekenisvolle en terugkerende rituelen,” stelt mede-auteur dr. Nils-Müller-Scheeßel. Zoals hij verder uitlegt: “Mogelijk wijst juist het einde van dergelijke praktijken op ingrijpende veranderingen.” Volgens Martin Furholt moeten we ervan uitgaan dat deze praktijken waren ingebed in totaal andere betekeniskaders dan die van moderne samenlevingen. “Dat maakt de interpretatie ervan zo uitdagend.”
© Katharina Fuchs
De vindplaats biedt sleutels voor fundamentele vragen
De publicatie vormt daarmee een springplank voor verdere analyses binnen het huidige onderzoeksproject ‘Neolithic Bodies’, dat sinds 2025 wordt gefinancierd door de Duitse Onderzoeksstichting. Momenteel zijn de betrokken onderzoeksgroepen nog bezig met het sorteren van de opgegraven botten om de leeftijd bij overlijden en het biologische geslacht vast te stellen en om snijsporen op de halswervels gedetailleerder te analyseren. Daarnaast worden onderzoeken uitgevoerd naar mogelijke sporen van geweld en forensische analyses naar ontbindingsprocessen. Isotopen- en DNA-analyses zullen bovendien extra informatie opleveren over de herkomst, voeding en familiebanden van de neolithische individuen. Ook de aanleg van het greppelsysteem roept nog veel vragen op.
“Maar de eerste resultaten tonen nu al aan dat Vráble een uitzonderlijke opgravingssite is. De locatie biedt ons sleutels voor de discussie over fundamentele vragen, bijvoorbeeld: hoe werden dood en het menselijk lichaam begrepen in het Neolithicum en welke rol speelden de bijbehorende rituelen binnen de sociale structuur van vroege landbouwgemeenschappen?”, vat Martin Furholt samen met vragen die nog beantwoord moeten worden.
Bron: Universiteit Kiel
