In kader van het FARO project “Vondsten on Tour” volgt hieronder een inleidend verhaal over de archeologie van Emmen. In grote lijnen wordt een beeld geschetst over de bewoningsgeschiedenis van Emmen en omliggende dorpen.
Binnen het archeologische landschap van Drenthe neemt de gemeente Emmen een bijzondere positie in. De combinatie van de hoger gelegen zandgronden van de Hondsrug en de uitgestrekte veengebieden heeft ervoor gezorgd dat stenen voorwerpen, aardewerk en organisch materiaal uitzonderlijk goed bewaard zijn gebleven. Hierdoor beschikt Emmen over een archeologisch archief dat een vrijwel ononderbroken beeld geeft van de menselijke bewoning vanaf het Paleolithicum (ca. 50.000 v.Chr.) tot in de middeleeuwen.
Paleolithicum vanaf de laatste ijstijd tot ongeveer 10.000 v.Chr.
De oudste bekende sporen van menselijke aanwezigheid in de gemeente Emmen komen uit het Midden-Paleolithicum. Er zijn enkele vuurstenen voorwerpen gevonden zoals een bladspits bij Emmerschans en bewerkte afslagen bij onder meer Weerdinge. Deze voorwerpen zijn tussen ongeveer 50.000 en 23.000 jaar geleden gemaakt. Deze vondsten laten zien dat Neanderthalers in de omgeving van Emmen hebben rondgelopen.
Uit het Laat-Paleolithicum zijn veel meer vuurstenen werktuigen en afvalresten bekend. In deze periode leefde de moderne mens als jager-verzamelaar in kleine, tijdelijke kampjes. Waarschijnlijk werd er gejaagd op onder andere rendieren en andere dieren, maar ook gevist en plantaardig voedsel verzameld.
Mesolithicum vanaf ca. 10.000 tot 5400 v.Chr.
Tijdens het Mesolithicum werd het klimaat warmer en vochtiger. Op de Hondsrug ontstond een dicht loofbos, terwijl in de beekdalen en lagere gebieden veen groeide. De jagers en verzamelaars trokken nog steeds rond en verbleven op plaatsen waar voldoende voedsel te vinden was. Vooral beekdalen, vennetjes en gebieden waar zand en veen samenkwamen waren rijk aan voedsel. In de gemeente Emmen zijn hiervan veel sporen gevonden, vooral bewerkt vuursteen en houtskool.
Neolithicum vanaf 5400 tot 2000 v.Chr.
De bekendste archeologische monumenten uit het Neolithicum in de gemeente zijn de hunebedden. Met tien hunebedden (D38 tot en met D47) bezit Emmen een mooie concentratie van deze grafmonumenten. Deze grafkamers werden gebouwd door de mensen van de Trechterbekercultuur, de bouwers van de hunebedden, tussen circa 3400 en 3000 v.Chr. Zij dienden als collectieve grafmonumenten voor opeenvolgende generaties. Zij vormen niet alleen indrukwekkende overblijfselen van de eerste landbouwgemeenschappen in Noord-Nederland, maar zijn tevens belangrijke bronnen voor onderzoek naar rituelen, sociale organisatie en landschapsgeschiedenis.
Van bijzondere betekenis is hunebed D43 op de Emmeresch. Dit hunebed is het enige bewaard gebleven langgraf in Nederland. In tegenstelling tot een gangbaar hunebed bestaat D43 uit twee grafkamers die worden omsloten door een langgerekte, 40 meter lange krans van stenen. Dergelijke langgraven komen vooral voor in Noord-Duitsland en Denemarken.
In het Valtherbos bevinden zich de hunebedden D38, D39 en D40. Langs de Odoornerweg, aan de rand van Emmermeer, liggen D41 en het langgraf D43. Hunebed D42 ligt ten westen van Emmen aan de es, D44 bij Westenesch, D45 in de Emmerdennen nabij het station en D46 en D47 in de wijk Angelslo. In de opsomming wordt D48 gemist. Het betreft de “Steen van Noordbarge”, ook wel de “Dikste Stien” genoemd en heeft een frappante geschiedenis. De steen werd in het begin van de 20e eeuw door professor Van Giffen aanvankelijk aangezien voor de deksteen van een nog niet uitgegraven hunebed. Daarom kreeg hij van Van Giffen het officiële nummer D48. Toen de steen nader werd onderzocht, bleek er echter geen hunebed onder te liggen: het was een enkele, maar wel een enorme zwerfkei.
Keren we terug naar het zuidelijk deel van het Valtherbos. Het Valtherbos bezit niet alleen drie hunebedden, maar heeft ook vele prehistorische grafvelden met tientallen grafheuvels, akkercomplexen uit de ijzertijd en sporen van mogelijk al in de prehistorie in gebruik zijnde wegen. Hierdoor vormt het Valtherbos een archeologisch landschap waarin verschillende perioden van menselijke activiteit samenkomen.
Bronstijd en IJzertijd 2000 tot 800 v.Chr.
Ook de Emmeresch, de Noordbargeres en de Emmerdennen behoren tot archeologisch interessante gebieden van de gemeente. Op verschillende plaatsen zijn nederzettingsresten uit de steentijd, grafheuvels uit de bronstijd, akkersystemen uit de ijzertijd en bewoningssporen uit latere perioden aangetroffen. Deze opeenvolging van archeologische resten laat zien dat de Hondsrug vrijwel onafgebroken werd bewoond en agrarisch werd gebruikt.
Recente archeologische onderzoeken in onder meer Barger-Oosterveld en Noordbargeres hebben dit beeld verder aangevuld. Bij opgravingen voorafgaand aan de nieuwbouw van dierenpark Wildlands en de bijbehorende parkeerplaats, zijn paalkuilen van huizen en graanspiekers, aardewerk en greppels uit verschillende perioden gevonden.
De Hankenberg bij Erica
De Hankenberg kunnen we een pareltje noemen in het archeologisch landschap van Emmen. Op de Hankenberg zijn onder meer een kringgrepurnenveld, palissadestructuren en een grafheuvel aangetroffen. In de loop van de twintigste eeuw is het gebied meerdere keren archeologisch onderzocht door professor Van Giffen en professor Modderman. Tijdens deze opgravingen zijn diverse urnen uit de ijzertijd gevonden. Deze vondsten geven waardevolle informatie over de mensen die hier duizenden jaren geleden leefden en hun doden begroeven.
Daarnaast zijn op de Hankenberg enkele aardewerk trechterbekers opgegraven. Deze behoren tot de trechterbekercultuur, de cultuur die bekendstaat als de cultuur van de mensen die de hunebedden bouwden. De Hankenberg is de zuidoostelijkste vindplaats van de trechterbekercultuur in Drenthe.
Veenvondsten
Naast de hunebedden en nederzettingen heeft Emmen bekendheid gekregen door een groot aantal uitzonderlijke vondsten die werden gedaan in de achter Emmen gelegen uitgestrekte hoogveengebied. De beroemdste vondst uit het veen is het zogenoemde “Paar van Weerdinge”, dat in 1904 werd ontdekt. Aanvankelijk werd aangenomen dat het om een man en een vrouw ging. Na een uitgebreid onderzoek bleek dat het in werkelijkheid twee mannen betreft. Een van hen vertoonde een diepe snijwond in de borststreek, waardoor de vondst belangrijke inzichten biedt in geweld, rituelen en begrafenispraktijken tijdens de Romeinse tijd. Daarnaast zijn in het Weerdingerveen resten van houten veenwegen, gebruiksvoorwerpen en talrijke organische materialen aangetroffen.
Zeker noemenswaardig is het tempeltje van Barger-Oosterveld. Het is een tempeltje uit omstreeks 1250 v.Chr. die een rol heeft gespeeld bij rituelen in het veen. In maart 1957 werden de restanten ervan gevonden even ten noorden van de Splitting. In de buurt van het tempeltje werd ook een veenweg gevonden. Het bouwwerk van 2 × 2 meter bestond uit acht eikenhouten palen die geplaatst waren op brede planken. Bovenop de palen lagen bovenliggers met hoornvormige uiteinden. Het geheel is omgeven door stenen. In het midden staan vier boomstammen waarop waarschijnlijk een plank heeft gelegen waarop geofferd kon worden. In het Oertijdpark van het Hunebedcentrum is de reconstructie van het tempeltje te bewonderen.
Emmen in de middeleeuwen
In de middeleeuwen was Emmen een klein agrarisch esdorp. Waarschijnlijk ontstond het dorp tussen de 10e en 12e eeuw. Archeologisch onderzoek laat zien dat Emmen zich ontwikkelde als een typisch Drents esdorp. De bewoners bouwden hun boerderijen op de hogere zandgronden, terwijl de omliggende essen werden gebruikt voor de akkerbouw. Heidevelden en veengebieden voorzagen in brandstof, bouwmateriaal en weidegrond voor schapen. Bij opgravingen zijn sporen gevonden van houten boerderijen, erven en greppels. Ook scherven van kookpotten, bekers en voorraadpotten vertellen hoe de bewoners leefden en werkten. Botresten van runderen, schapen en varkens geven inzicht in de landbouw en de voedselvoorziening.
De boerderijen in Emmen waren eenvoudig gebouwd van hout, leem en riet. Omdat deze materialen kwetsbaar waren voor weersinvloeden en brand, moesten de woningen regelmatig worden herbouwd. De meeste gezinnen leefden grotendeels zelfvoorzienend en produceerden vrijwel alles wat zij nodig hadden.
Een belangrijke ontwikkeling was de bouw van de kerk in het centrum van Emmen. De oudste houten kerk op deze locatie dateert uit het midden van de 9e eeuw. Na nog twee houten opvolgers wordt hier in de 13e eeuw de eerste stenen kerk gebouwd. De kerk vormde het religieuze, sociale en bestuurlijke hart van het dorp. Hier kwamen de inwoners niet alleen bijeen voor kerkdiensten, maar ook voor belangrijke ontmoetingen en gebeurtenissen. De huidige Grote Kerk van Emmen bevat nog steeds delen die uit de middeleeuwen dateren en herinnert aan deze lange geschiedenis.
Gebruikte bronnen:
- Gemeente Emmen, archeologische onderzoeksrapporten; ADC ArcheoProjecten, RAAP Archeologisch Adviesbureau en Stichting Libau, diverse opgravingsrapporten betreffende Emmen.
- Gemeente Emmen; Vernieuwing Archeologische beleidskaart; www.emmen.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Item/c6038b7d-4639-475e-93f9-c019bafc548c
- Hengst, Pieter den, De archeologische opgraving (1964) in de Grote Kerk van Emmen. Sporen van het vroege christendom in Z.O. Drenthe, NDVA 2013, p. 117-156.
- Hunebedcentrum, beschrijving Hunebed D43; A.L. Brindley, The Megalithic Monuments of the Netherlands.
- Hunebednieuwscafe; www.hunebednieuwscafe.nl/?s=emmen
- J.N. Lanting & J.D. van der Waals, diverse publicaties over de Trechterbekercultuur; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Archis.
- Modderman, P. J. R; Een aanvullend onderzoek van de voorhistorische begraafplaats op de Hankenberg bij Erica, gem. Emmen, Drente, Berichten ROB, 1956.
- Niekus, Marcel e.a., Neanderthaler-vondsten uit de omgeving van Emmen in: www.natuurtijdschriften.nl/pub/1021278/G-H2019nr1_Niekus-546-NeanderthalerVondstenEmmenDr.pdf
- Noordelijk Archeologisch Depot; www.nadnuis.nl
- Provincie Drenthe, Archeologische Monumentenkaart (AMK); Gemeente Emmen, archeologische beleidskaart.
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Kennisbank Archeologie; Provincie Drenthe, Archeologie in Drenthe.
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Monumentenregister; Provincie Drenthe, Cultuurhistorische Atlas.
- Roever, M.J.A. de, e.a; Drents Museum, collectie “Het Paar van Weerdinge”; onderzoek naar veenlijken; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
- Tempeltje Barger-Oosterveld; www.barger-oosterveld.nl/tempeltje/
- Wit, drs. M.J.M. de; Archeologisch proefsleuvenonderzoek (IVO-P) Grote Kerk te Emmen, gemeente Emmen (DR), 2013.
Dit artikel is onderdeel van het project Vondsten on Tour.
