De zuidkust van Kreta is een favoriete vakantiebestemming voor mij en mijn vrouw. Alhoewel we vooral voor de zon, de zee en de Griekse gastvrijheid komen, dwing ik mijzelf toch ook altijd om megalithische (graf)constructies te bezoeken. Zo bezochten wij in september 2026 de Minoïsche begraafplaats Phourni. De locatie ligt zeer afgelegen. Aan het eind van een landweggetje staat een verwijsbordje; een lange en steile klim van enkele honderden meters leidt naar de site, die is omheind met een stalen hekwerk.
De Minoïsche begraafplaats in Phourni is een van de belangrijkste vindplaatsen op Kreta en zeker de belangrijkste Minoïsche begraafplaats die tot nu toe is opgegraven. Het belang ervan is grotendeels te danken aan het feit dat deze megalithische grafconstructies meer dan 1000 jaar in gebruik zijn gebleven: tussen ca 2400 v.Chr. en ca 1200 v.Chr, toen de Minoïsche periode vrijwel ten einde was.
Het is ook belangrijk omdat hier ongestoorde graven van twee vrouwen zijn ontdekt. De twee vrouwen waren vrijwel zeker van koninklijke afkomst en leefden in de late Minoïsche periode, na de definitieve val van het nabijgelegen Knossos en in een tijd waarin de Myceners het leven op Kreta domineerden.
De megalithische begraafplaats ligt op de top van een kleine heuvel genaamd Phourni – de naam is afgeleid van het Griekse woord voor oven – iets ten noorden van de vlakte waarop nu het dorp Archanes ligt (circa 15 kilometer ten zuiden van de hoofdstad Heraklion) en waar ooit een Minoïsch paleis stond.
Aan de noordkant van de site bevindt zich een Myceense grafheuvel, uniek op Kreta. De meeste muren van de grafheuvel zijn verdwenen, maar de zeven grafschachten zijn bewaard gebleven. Ze waren in drie rijen in de rots uitgehouwen. Er zijn talrijke grafgiften in de graven gevonden, die getuigen van het belang van de mensen die er begraven liggen.
Tholos-graf A
In het complex liggen een vijftal hoofdgraven, waaronder Tholos-graf A, dat direct opvalt door zijn zeer lange gang/poort. Dit was de eerste constructie die in 1965 in Phourni werd ontdekt. Een stenen constructie die altijd al zichtbaar was geweest op de heuvel, bleek het bovenste deel te zijn van een Tholos-graf dat in de loop der eeuwen van binnen met stenen was opgevuld. Het graf dateert uit de 14e eeuw voor Christus en heeft een zijkamer waarin een koninklijke bijzetting heeft plaatsgevonden. Tijdens de opgraving werd vlakbij de ingang van de zijkamer een ongebruikelijke vondst gedaan: het verminkte lijk van een paard. Ook werd een stierschedel gevonden, wat erop wijst dat beide dieren geofferd zijn ter ere van de persoon die in de zijkamer begraven ligt.
Hoewel het geslacht van de persoon die in de zijkamer begraven lag niet kon worden vastgesteld aan de hand van de skeletresten, wees de aard van de grafgiften er onmiskenbaar op dat het om een vrouw ging. De rijkdom van de vondsten suggereert bovendien dat ze tot de koninklijke familie behoorde. Het feit dat alle meegegeven (gouden) ringen cultus- en religieuze taferelen afbeelden, wijst erop dat ze mogelijk ook een priesteres was.
Tholos-graf B
Iets verder zuidwaarts ligt het Tholos-graf B, welke werd gebouwd vóór 2000 v.Chr. en werd vrijwel zeker gebruikt voor de bijzetting van mensen van koninklijke afkomst. Hoewel het Tholos-grafcomplex B, dat twaalf ruimtes omvat, met name in de beginperiode van zijn bestaan diverse aanpassingen heeft ondergaan, was het in essentie een rechthoekig complex met centraal in het midden het graf.
Het graf had aanvankelijk twee zijkamers, een aan de westkant en een aan de oostkant, maar beide zijn thans gesloopt. In de kamer zijn restanten van botten van 19 mensen gevonden, waaronder van twee kinderen.
Tholos-graf C
Dit graf werd bovengronds gebouwd en dateert uit de periode 2250-2100 v.Chr. Er zijn restanten van botten van 45 mensen gevonden. Er werden geen grafgiften gevonden.
Tholos-graf D
Het Tholos-graf D is het meest zuidelijke graf van Phourni en daarin werd een ongestoord vrouwengraf gevonden uit de periode na 1350 v.Chr. De positie waarin het lichaam was geplaatst en de plaats van de versieringen waarmee het lichaam was getooid, konden worden vastgesteld. De rijkdom van de hier begraven vrouw wijst erop dat dit de op één na belangrijkste bijzetting was, na die van Tholos Graf A, en dat ook hier waarschijnlijk een lid van de toenmalige koninklijke familie is bijgezet.
Tholos-graf E
Het Tholos-graf E is waarschijnlijk het oudste graf van Phourni en dateert uit de periode 2400-2300 v.Chr. Ook dit graf werd bovengronds gebouwd, maar is grotendeels gesloopt. Wel zijn de twee enorme stenen die de ingang van het graf vormden nog goed te zien.
Bij de opgraving van Tholos-graf E bleek het graf ongestoord te zijn en werden twee begravingslagen blootgelegd. De eerste laag dateert uit de periode 2400-2300 v.Chr.; de andere laag dateert uit een latere periode: 2100-2000 v.Chr. Het grote aantal offergaven wijst erop dat er veel bijzettingen moeten zijn geweest.
Foto’s: Willem Donker, Jolanda Donker, J. en E. Sakellarakis (Ekdotike Athenon).
