Wie vaak op pad gaat om stenen te zoeken, komt af en toe soorten tegen die onverwacht iets onthullen over plotselinge, ingrijpende gebeurtenissen in een ver verleden. De steen uit dit verhaal, gevonden bij Steenwijk in Overijssel, is zo’n stille getuige. Het is een vulkanische breccie, een zwerfsteen vol fragmenten en brokken porfier die als een slordig gelegde puzzel in elkaar zitten. De hoekige en deels afgeronde stukken worden vergezeld door talloze kleine scherfjes en gruis, alsof het gesteente ooit met geweld is verbrijzeld en daarna weer samengepakt. Exemplaren van dit formaat zijn zeldzaam; vergelijkbare stenen zijn in het verleden wel gevonden, maar in het Hondsruggebied blijven ze uitzonderlijk. Ze zijn vrijwel altijd afkomstig uit Dalarna in Midden‑Zweden, een herkomstgebied dat onder de Hondsrugzwerfstenen maar mondjesmaat vertegenwoordigd is.
Wie Dalarna kent, denkt aan rode houten huizen, Dalapaardjes en het glinsterende water van het Siljanmeer. Wat de meeste mensen niet weten, is dat onder die bossen en moerassen een vulkanisch verleden schuilgaat van ongeveer 1,7 miljard jaar oud. Van de vulkanen zelf is niets meer over; erosie heeft ze volledig weggevaagd. Maar de gesteenten die tijdens dat vulkanisme zijn gevormd, liggen nog altijd als een geologisch archief in het landschap verborgen. Het is een wereld van porfieren, ignimbrieten en intrusies die ooit deel uitmaakten van een actief vulkanisch complex.
De Steenwijker breccie heeft een intrigerend uiterlijk, maar de vraag of het een echt vulkanisch gesteente is, laat zich niet meteen beantwoorden. Hij houdt duidelijk verband met vulkanisme, maar is geen porfier en ook niet te koppelen aan één specifieke uitbarsting of een reeks erupties. Het gesteente lijkt eerder ontstaan uit erosieproducten van vulkanen en de gesteenten die daarin voorkwamen. In Dalarna komen namelijk afzettingen voor van porfierbreccies en diamictieten, conglomeraat‑achtige gesteenten met een heel andere ontstaansgeschiedenis dan de eigenlijke porfieren. Ze vormen de resten van processen waarbij grote hoeveelheden los materiaal in beweging kwamen, soms door instorting, soms door water, soms door een combinatie van beide.
Of zich daar destijds de tegenwoordig zo gevreesde modderstromen (lahars) hebben voorgedaan, valt niet met een simpel ja of nee te beantwoorden. Maar alles wijst erop dat zulke massabewegingen een rol hebben gespeeld. De steen uit Steenwijk lijkt precies zo’n moment te hebben vastgelegd: een mengsel van brokstukken dat ooit met geweld werd meegevoerd, afgezet en later versteend tot het intrigerende zwerfsteenmozaïek dat we nu voor ons zien.
Versteende lahars: Puinstromen op kale hellingen
In de vulkanische gesteenten van Dalarna vinden we niet alleen massieve lavastromen, tufafzettingen en ignimbrieten, maar ook een reeks vulkanoclastische gesteenten zoals lapillituffen, agglomeraatlava’s, vulkanische breccies en conglomeraten. Dat is nauwelijks verrassend, want waar vulkanen actief zijn, ontstaan altijd grote hoeveelheden losse brokken, as en gefragmenteerd gesteente. Een breccie – een gesteente dat bestaat uit hoekige fragmenten ingebed in een fijnere grondmassa – kan op uiteenlopende manieren ontstaan. Soms is het een direct gevolg van explosieve uitbarstingen, soms breekt stollende lava zichzelf in stukken binnen een stuwkoepel, en soms wordt het materiaal eerst afgezet en daarna door water of puinstromen verplaatst en opnieuw begraven. In dat laatste geval spreken geologen van vulkano‑sedimentaire of epiclastische sedimenten.
Precies in die categorie past de lahar. Het Indonesische woord beschrijft een snelle, dichte stroom van water, modder en vulkanisch puin, vaak met grote blokken gesteente erin. Zo’n stroom vormt een chaotisch gesteentepakket waarin grote en kleine brokken zonder enige gelaagdheid door elkaar liggen. Dat is precies het beeld dat de steen uit Steenwijk laat zien.
In de antieke Precambrische wereld bestonden nog geen landplanten; niets hield de hellingen van de vulkanen bijeen. Het kale landschap was extreem gevoelig voor erosie. Tijdens een explosieve uitbarsting worden puimsteen, kraterfragmenten, as en enorme hoeveelheden waterdamp tot grote hoogte de atmosfeer in geblazen. De waterdamp condenseert tot wolken die uitgroeien tot zware onweers‑ en regenbuien. Wanneer die regen neerdaalde op hellingen die bedekt waren met heet, los vulkanisch materiaal, of wanneer uitgestoten puin in contact kwam met oppervlaktewater, sneeuw of gletsjerijs, ontstonden catastrofale massabewegingen: dikke, dichte modder‑ en puinstromen die met donderend geweld door erosiedalen naar beneden stortten.
De gesteenten die op deze manier ontstaan, hebben een volledig ongesorteerde structuur. Grote en kleine hoekige stukken porfier liggen willekeurig ingebed in fijner materiaal, zonder enige gelaagdheid zoals die wel ontstaat in afzettingen die door rustig stromend water worden gevormd. Omdat zulke puinstromen als één dikke brij in een enkele vloedgolf het voorland van de vulkanen instroomden, bleef het gesteente een chaotische momentopname van een verwoestende gebeurtenis.
Voor zwerfsteenliefhebbers in Noord‑Nederland en Duitsland zijn deze stenen bijzondere documenten van oeroud vulkanisch geweld. Wie een Dalarna‑porfierbreccie als zwerfsteen vindt, houdt een versteende momentopname vast van een allesvernietigende modderstroom die bijna twee miljard jaar geleden van een vulkaanhelling naar beneden raasde.
