Het geloof dat geesten over rechte wegen gaan komt niet alleen in de Europese folklore, maar ook in Indonesië voor. In sommige gebieden is Lampor niet alleen een passerende geestenoptocht die mensen terroriseert, maar gaat het om bovennatuurlijke wezens met belangrijkere doelen. Het is een legende over een demonische entiteit of een groep geesten die ’s nachts verschijnt en mensen meeneemt.
Het wordt vaak geassocieerd met een griezelige sfeer en wordt in Indonesië beschouwd als een angstaanjagende entiteit die onheil brengt. Lampor doet denken aan de ‘wilde jacht’ die in Europa in veel landen voorkomt in de folklore.
Hyang betekent in Indonesië “god”, “godin”, “vergoddelijkt wezen” of “goddelijkheid”. Ida Sang Hyang Widhi Wasa is de opperste Godheid in het Balinese Hindoeïsme en wordt vereerd als de almachtige schepper en bron van alle manifestaties, vaak gelijkgesteld aan Brahma. In het Oud-Sundanees betekent de term “nga-hyang” zoiets als “verdwijnen” of “onzichtbaar”.
Hyangs zouden alleen in rechte lijnen bewegen. Dienovereenkomstig hebben traditionele Balinese gebouwen een muur die aling-aling wordt genoemd, gelegen net binnen de deuropening wat de geesten buiten houdt (omdat ze alleen in rechte lijnen bewegen en dus op deze muur zouden afketsen). Soortgelijke muren zijn te zien bij de ingang van sommige Javaanse begraafplaatsen. Vergelijkbare overtuigingen zijn te vinden in andere spirituele tradities, zoals in de Britse lijkenwegen.
De mythologie van Yogyakarta kent het concept van een heilige – denkbeeldige – lijn die zich uitstrekt tussen de zuidkust van Java (een deel van de Indische Zee), het paleis Keraton in Yogyakarta en Merapi (een vulkaan met een enorme spirituele betekenis in Midden-Java). Zelfs in de huidige tijd mogen ontwikkelaars en stadsplanners deze configuratie niet veranderen. Dit zou het spirituele evenwicht ruïneren, vergelijkbaar met wat er zou gebeuren als mensen de feeën- of sprookjespaden in Europa blokkeren.
Ongeveer 40 kilometer ten noordwesten van Yogyakarta en 86 kilometer ten westen van Surakarta, ligt de Borobudur in een verhoogd gebied. Volgens de lokale mythe is het gebied dat bekend staat als de Kedu-vlakte een Javaanse ” heilige” plaats en wordt het ook wel “de tuin van Java” genoemd vanwege de hoge landbouwvruchtbaarheid. Tijdens de restauratie in het begin van de 20e eeuw werd ontdekt dat drie boeddhistische tempels in de regio – Borobudur, Pawon en Mendut – langs een rechte lijn zijn geplaatst. Er moet een rituele relatie tussen de drie tempels hebben bestaan, hoewel het exacte rituele proces nog onbekend is.
Tijdens volle maan in mei of juni observeren boeddhisten in Indonesië het jaarlijkse Vesak-ritueel (volle maan) door van Mendut via Pawon naar de Borobudur te lopen. Het ritueel neemt de vorm aan van een massaal boeddhistisch gebed en een pradakshina (rondgang) rond de tempel. Aanhangers van de traditionele Kejawen (Javaanse mystiek) of boeddhisten komen naar de Mendut-tempel om te aanbidden en er wordt aangenomen dat deze wensen kan vervullen, zoals bevrijding van ziekte. Kinderloze echtparen bidden bijvoorbeeld bij Mendut bij het bas-reliëf van Hariti voor een kind. Dit komt op meer plekken voor bij megalieten, zie bijvoorbeeld Kinderstenen.
Inheemse pre-hindoeïstische, pre-boeddhistische en pre-islamitische Indonesiërs vereerden voorouderlijke geesten. Ze geloofden ook dat sommige geesten bepaalde plaatsen konden bewonen, zoals grote bomen, stenen, bossen, bergen of heilige plaatsen. Kahyangan verwijst naar het rijk “waar hyangs verblijven”.
Vanwege het geloof dat hyangs de voorkeur geven aan hoge plaatsen, worden sommige bergachtige gebieden beschouwd als de woonplaats van hyangs. De term kahyangan wordt ook gebruikt om te verwijzen naar een type Pura (Balinese tempel).
Als het woord “hyang” wordt aangevuld met de voorvoegsels Sang-, Dang-, Ra- , om het woord Sanghyang, Danghyang of Rahyang te vormen, wordt het woord zelf gebruikt om goden of overleden voorouders te eren of te vereren. De term Danghyang, Dhanyang of Danyang wordt gebruikt om te verwijzen naar de beschermgeesten van bepaalde heilige of spookachtige plaatsen.
Het woord sembahyang in het Indonesisch is synoniem voor het islamitische salat-ritueel. Het is afgeleid van het samengestelde woord sembah-hyang, wat ‘de hyang aanbidden’ betekent. Een voorbeeld van sembahyang is de Balinese Sanghyang Dedari, een heilige dans waarbij prepuberale meisjes complexe dansen uitvoeren in een trance. Men gelooft dat de geesten, door middel van complexe rituelen om de geesten op te roepen, bezit namen van de meisjes en zich manifesteerden in hun dans.
Marinda Ruiter
Bronnen
De Borobudur; Door Gunawan Kartapranata – Eigen werk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=14548584
De Borobudur is een trappiramide; By Unknown author – Unknown source, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=63319628
Fairy Mount – By Geoff Evans, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=13049750
De heilige Balinese dans – By Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), part of the National Museum of World Cultures, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8590295
Aling-aling – By Anonymous – http://hdl.handle.net/1887.1/item:699066, CC BY 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=102801295
Hyang Widhi – By Anandajoti – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=146876882
