Nieuw onderzoek naar de beroemde Devil’s Arrows in Engeland laat zien dat prehistorische gemeenschappen enorme stenen van meer dan 25 ton bewust over een afstand van minstens 18 kilometer hebben vervoerd. De stenen werden gebruikt voor de bouw van de hoogste nog bestaande prehistorische stenenrij van Groot-Brittannië.
De Devil’s Arrows staan bij Boroughbridge in Noord-Yorkshire, in het noorden van Engeland. De indrukwekkende stenen zijn tot ongeveer zeven meter hoog en vormen een zeldzaam voorbeeld van een prehistorische stenenrij in een relatief vlak landschap. Ondanks hun enorme afmetingen en opvallende aanwezigheid was lange tijd onduidelijk waar de stenen oorspronkelijk vandaan kwamen.
Nieuw onderzoek onder leiding van Curtin University in Australië, in samenwerking met de University of York in Groot-Brittannië, heeft daar nu verandering in gebracht. Voor het eerst hebben onderzoekers de geologische herkomst van de enorme stenen kunnen bepalen. Ze blijken afkomstig te zijn uit het rotsachtige landschap van Brimham Rocks in North Yorkshire, op minstens 18 kilometer afstand van de plaats waar de Devil’s Arrows staan.
De stenen werden waarschijnlijk tijdens het late neolithicum of de vroege bronstijd vervoerd en opgericht, mogelijk rond 2000 v.Chr.
Geen stenen uit de directe omgeving
Tot nu toe werd gedacht dat de stenen waarschijnlijk afkomstig waren van Plumpton Rocks, dat dichter bij de Devil’s Arrows ligt. Het nieuwe onderzoek wijst echter naar Brimham Rocks. Dat betekent dat de prehistorische bouwers de enorme stenen aanzienlijk verder hebben vervoerd dan eerder werd aangenomen.
Volgens hoofdonderzoeker dr. Anthony Clarke van Curtin University laat dit zien dat de keuze van de stenen niet alleen door praktische overwegingen werd bepaald.
“Ons onderzoek toont aan dat deze stenen niet simpelweg afkomstig waren van de dichtstbijzijnde beschikbare bron. Ze werden bewust gekozen uit een moeilijk toegankelijk landschap, 18 kilometer verderop”, aldus Clarke.
Iedere steen weegt meer dan 25 ton. Het verplaatsen van zulke enorme rotsblokken moet dan ook een indrukwekkende onderneming zijn geweest. Er waren veel mensen nodig en het transport moet zorgvuldig zijn voorbereid. Het getuigt volgens de onderzoekers van een grote mate van organisatie, samenwerking en technische kennis.
Waarom juist stenen uit Brimham Rocks werden gekozen, weten we niet. De onderzoekers vermoeden echter dat de herkomst van de stenen betekenis had voor de mensen die het monument bouwden.
“Het ging niet alleen om gemak”, zegt Clarke. “De plaats waar de stenen vandaan kwamen, had waarschijnlijk een bijzondere betekenis voor hen.”
Landschap speelde een belangrijke rol
Ook archeoloog dr. Jim Leary van de University of York benadrukt dat het onderzoek ons beeld van de bouw van prehistorische monumenten verandert.
De resultaten laten volgens hem zien dat prehistorische gemeenschappen heel bewust kozen waar hun stenen vandaan kwamen. Niet alleen de uiteindelijke plaats van een monument was belangrijk, maar mogelijk ook het landschap waaruit het bouwmateriaal afkomstig was.
Daarmee vertellen monumenten zoals de Devil’s Arrows niet alleen iets over technische vaardigheden. Ze kunnen ook iets zeggen over de manier waarop mensen duizenden jaren geleden naar hun omgeving keken. Bepaalde landschappen, rotsformaties of plaatsen kunnen een bijzondere sociale, culturele of religieuze betekenis hebben gehad.
Het enorme werk dat nodig was om de stenen te vervoeren en vervolgens rechtop te zetten, wijst bovendien op een gemeenschap die in staat was grote groepen mensen rond een gezamenlijk doel te organiseren.
Onderzoek met plakband
Bijzonder aan het onderzoek is ook de methode waarmee de herkomst van de stenen is vastgesteld. De onderzoekers wilden de monumenten zo min mogelijk beschadigen en ontwikkelden daarom een methode waarbij gebruik werd gemaakt van speciaal plakband.
Daarmee konden uiterst kleine mineraalkorrels van het oppervlak van de stenen worden verzameld, zonder dat er stukjes uit de monumenten hoefden te worden geboord of gehakt.
Vervolgens onderzochten de wetenschappers de ouderdom en samenstelling van deze mineralen. De verschillende mineralen bevatten als het ware een geologische ‘vingerafdruk’. Door deze vingerafdrukken te vergelijken met gesteente uit verschillende gebieden konden de onderzoekers vaststellen dat de stenen overeenkomen met het gesteente van Brimham Rocks.
De resultaten maken het bovendien zeer onwaarschijnlijk dat de stenen door natuurlijke processen, bijvoorbeeld door gletsjers tijdens de ijstijden, op de plaats van de Devil’s Arrows terecht zijn gekomen. Volgens de onderzoekers zijn de enorme stenen daadwerkelijk door mensen vervoerd.
Hoe verplaats je een steen van 25 ton?
Daarmee ontstaat natuurlijk onmiddellijk een nieuwe vraag: hoe kregen prehistorische mensen stenen van meer dan 25 ton over een afstand van minstens 18 kilometer?
Het nieuwe onderzoek geeft daar nog geen definitief antwoord op. Het transport moet in ieder geval een enorme gezamenlijke inspanning hebben gevraagd. Niet alleen moesten de stenen uit het landschap worden gehaald en vervoerd, ze moesten op hun uiteindelijke bestemming ook nog rechtop worden gezet.
Juist die inspanning maakt de Devil’s Arrows bijzonder. Wie bereid is zoveel tijd en energie te investeren in het verplaatsen van zulke enorme stenen, moet daarvoor een belangrijke reden hebben gehad.
De onderzoekers willen daarom verder onderzoek doen, zowel bij de Devil’s Arrows zelf als bij Brimham Rocks. Gerichte archeologische opgravingen kunnen mogelijk meer informatie opleveren over wanneer de stenen precies zijn vervoerd en op welke manier dit gebeurde.
Ook willen de onderzoekers hun nieuwe, vrijwel niet-destructieve onderzoeksmethode toepassen op andere staande stenen waarvan de herkomst nog onbekend is.
Twee landschappen met elkaar verbonden
De ontdekking legt bovendien een bijzondere verbinding tussen twee bekende landschappen in Yorkshire. Brimham Rocks is tegenwoordig een opvallend natuur- en rotslandschap, terwijl de Devil’s Arrows bijna twintig kilometer verderop herinneren aan de prehistorische bewoners van het gebied.
Duizenden jaren geleden werden beide plaatsen blijkbaar letterlijk met elkaar verbonden doordat mensen enorme stenen uit het ene landschap haalden en naar het andere vervoerden.
Voor onderzoekers biedt dit een nieuwe manier om naar prehistorische monumenten te kijken. Een megalithisch monument bestaat niet alleen uit de plek waar de stenen uiteindelijk werden opgericht. Ook de herkomst van de stenen, de route waarlangs ze werden vervoerd en de landschappen die daarmee met elkaar werden verbonden, kunnen onderdeel zijn geweest van het verhaal en de betekenis van het monument.
De Devil’s Arrows laten daarmee opnieuw zien waartoe prehistorische gemeenschappen in staat waren. Het vervoeren van stenen van meer dan 25 ton over minstens 18 kilometer vereiste niet alleen technische kennis, maar vooral ook organisatie en samenwerking. En misschien was juist die gezamenlijke inspanning minstens zo belangrijk als het monument dat uiteindelijk ontstond.
Het onderzoek, Deliberate Prehistoric Sourcing of the Devil’s Arrows, Britain’s Tallest Stone Row, is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the Royal Society A.
