Tiwanaku, of Tiahuanaco, is een oude archeologische stad in Bolivia. Het was het centrum van de Tiahuanacota-beschaving, een pre-Inca-cultuur die haar economie met name baseerde op landbouw en veeteelt. De invloed van deze beschaving strekte zich uit over West-Bolivia, Zuidwest-Peru, Noord-Argentinië en Noord-Chili. Tiwanaku is een belangrijke locatie in de Inca-tradities. Volgens de overlevering wordt aangenomen dat Tiwanaku de plek is waar de wereld is geschapen.
Tiwanaku had een haven aan het Titicacameer. Het Titicacameer is het grootste meer van Zuid-Amerika met een oppervlakte van 8.340 km². Het meer ligt in het Andesgebergte tussen Peru en Bolivia op ruim 3.800 meter boven de zeespiegel.
De pracht van de Tiwanaku-cultuur komt tot uiting in hun uitstekende keramische werk, met de beroemde queros (ceremoniële vaten), huaco-portretten (portretten met reliëf van een menselijk gezicht op een vat) en hun architectonische constructies, waarvan vele een astronomische uitleg bevatten.
Al in 1914 verschenen in Bolivia twee postzegels (Fig. 1 en Fig. 2) met daarop een deel van de ruïnes van Tiahuanaco afgebeeld. In 1916 verscheen een postzegel met daarop een monoliet uit Tiahuanaco (Fig. 3). Monoliet is afgeleid van het Grieks mono (één) en lithos (steen): vervaardigd uit 1 stuk steen.
Volgens sommige onderzoekers werd de stad al in 1.500 v. Chr. gesticht. Echter, de periode van grote bouw en uitbreiding vond plaats vanaf 45 na Chr.
De stad Tiwanaku had op een bepaald moment meer dan 40.000 inwoners, met in de regio minstens 4 kleine steden of dorpen die afhankelijk waren van de stad.
De kolonisten leefden van aardappelen en andere knollen. Ook diende het vlees van lama’s als voedsel. De hoofdactiviteit was veeteelt. De alpaca werd daarnaast ook gebruikt voor het produceren van hoogwaardige wol voor bijv. kleding, terwijl de lama’s als lastdieren werden ingezet.
Deze samenleving duurde tot ongeveer 1.100 na Christus. Men denkt dat het einde van deze beschaving veroorzaakt werd door een optelsom van factoren.
Mogelijk is de stijging van het waterniveau in het Titicacameer, waardoor de enorme landbouwgebieden in moerassige gebieden verdwenen, de belangrijkste oorzaak. Dit leidde tot het gelijktijdig verlaten van de stad en de omliggende gebieden, die daarna nooit meer werden bewoond.
Daarnaast vond er in de 12e eeuw een bloedige burgeroorlog plaats, waardoor neergang en ineenstorting onvermijdelijk waren. Het gebied van het eens zo grote Tiwanaku-rijk werd, na de periode van oorlogen, opgesplitst in diverse kleinere regio’s.
De architectuur van Tiwanaku is van ongekende schoonheid. Een paar indrukwekkende bouwwerken zijn onder meer de Halfondergrondse Tempel, Akapana, Pumapunku en de tempel van Kalasasaya.
1. De Halfondergrondse Tempel
Dit is een van de nu nog meest complete architectonische prestaties uit Tiwanaku.
Het ligt meer dan twee meter onder het niveau van het omliggende gebied, met een bijna vierkante plattegrond, en bestaat uit muren met 57 ondersteunende pilaren van rood zandsteen en ashlars (een ashlar is een vierkant aangesneden blok natuursteen) van hetzelfde materiaal.
Deze muren zijn intern versierd met 175 in elkaar grijpende hoofden, meestal bewerkt in kalksteen.
Alle hoofden verschillen van elkaar en tonen kenmerken van verschillende etniciteiten (d.i. de sociaal-culturele identiteit van een bevolkingsgroep).
2. Akapana
Akapana is een kunstmatige platformvormige heuvel. Het is 194 meter lang en 182 meter breed, met een omtrek van 800 meter en een hoogte van 18 meter. Het bestaat uit 7 trapvormige terrassen die worden ondersteund door verschillende keerwanden per niveau, wat wijst op een lange bouwtijd. Deze terrassen worden gescheiden door gebeeldhouwde zandstenen muren.
Hunebed Odoorn (D32) op oude foto’s van het GIA.
De Akapana heeft een structuur in de vorm van een “half Andes Kruis”. In het midden lijkt een verzonken binnenplaats te zijn geweest die zich uitstrekt van het midden van deze structuur tot aan de oostzijde. Studies uit de eenentwintigste eeuw hebben aangetoond dat het een volledig door mensen gemaakte aarden heuvel is, bekleed met een mengsel van grote en kleine stenen blokken. De aarde waaruit Akapana bestaat, lijkt te zijn opgegraven uit de “gracht” die de locatie omringt. Stenen blokken in de vorm van een poema en mensenhoofden bedekken de bovenste terrassen.
3. De Chakana (Andes Kruis)
De Chakana (Chakana betekent ‘brug’, ‘verbinding’ of ‘oversteken’) is een zeer krachtig symbool en is al duizenden jaren oud. Het wordt ook wel Andes- of Inka-kruis genoemd en wordt vaak aangetroffen bij heilige plaatsen van de oude culturen in het Andesgebergte in Peru en Bolivia.
Maar ook kom je het tegen op stoffen, als hangers, in veel bouwwerken en op tempels.
Het staat symbool voor onder meer de vier windrichtingen, de vier elementen (aarde, water, vuur en wind) en de vier heilige krachtdieren (de slang, de kolibrie, de condor en de poema: zie Fig. 5).
De Chakana geeft ook de vier zonnen van de Inka’s weer: onze zon, Venus, Orion en Mercurius.
De Chakana is een van de oudste symbolen in de Andes.
De oudste complete Chakana werd gevonden in een ongeveer 4.000 jaar oud tempelcomplex in Huaral door een team archeologen onder leiding van archeoloog Pieter Van Dalen. (Huaral is een provincie in Peru.)
De Inca’s begonnen het heilige kruis te vereren nadat ze hoorden hoe Pedro de Candia op miraculeuze wijze een leeuw en een tijger met een kruis had weerstaan.
Pedro de Candia was een Griekse ontdekkingsreiziger die als officier in dienst van de Spaanse marine als één van de eersten de kustlijn van Colombia ontdekte. Tussen 1534 en 1535 was hij burgemeester van Lima. Hij werd in 1542 gedood in Peru tijdens de slag bij Chupas ten tijde van de Spaanse verovering van Peru.
4. Pumapunku
Het Pumapunku-complex (of Puma Punku: ‘Poort van de Puma’) is een verzameling pleinen en hellingen gecentreerd rond een heuvel. Lang geleden is het monumentale complex vervallen of vernietigd. Nu zijn er alleen nog de ruïnes over.
Pumapunku is een terrasvormige aarden heuvel die met blokken is bekleed. Het is 167,4 meter breed langs de noord-zuidas en 116,7 meter lang langs de oost-westas.
De oostelijke rand van Pumapunku wordt ingenomen door de Plataforma Litica.
Plataforma Litica bestaat uit een stenen terras van maar liefst 6,8 bij 38,7 meter. Dit terras is geplaveid met meerdere enorme stenen blokken. Het bevat de grootste stenen plaat gevonden op de Pumapunku- en Tiwanaku-site. De plaat is 7,8 meter lang, 5,2 meter breed en gemiddeld 1,1 m dik.
De bouw van Pumapunku zou zo rond 500 na Chr. zijn begonnen. Pumapunku was waarschijnlijk, naast Akapana, de belangrijkste locatie in Tiwanaku.
De informatie over dit complex is beperkt vanwege de ouderdom, het ontbreken van schriftelijke documenten en de huidige verslechterde staat van de gebouwen door schattenjagers, plundering, het winnen van steen voor bouwwerken en natuurlijke verwering.
5. De tempel van Kalasasaya
De tempel van Kalasasaya is een lage platformheuvel met een grote binnenplaats, omgeven door hoge stenen muren. Daarom werd Kalasasaya (kala = steen; saya of sayasta = stavend) ook wel de Tempel van de Staande Stenen genoemd.
Het bevindt zich op ongeveer 1 km afstand van Pumapunku. Het complex is uitgelijnd met de windrichtingen.
Alle tempels in de stad zijn astronomisch georiënteerd. Zo werden de veranderingen van de seizoenen en het zonnejaar van 365 dagen nauwkeurig geverifieerd. Bij beide equinoxen (het moment waarop de zon recht boven de evenaar staat; herfst: 21 maart en lente: 21 september) kwam de zon op in het midden van de hoofdingang, die bereikbaar was via een prachtige trap.
Bij de winterzonnewende (21 juni) gebeurde dit in de noordoostelijke wand en bij de zomerzonnewende (21 december) vond dit plaats in de zuidoostelijke wand. De Tempel van de Staande Stenen beslaat ongeveer twee hectare en de structuur is gebaseerd op zandstenen zuilen met daartussen gehouwen ashlars.
Het Kalasasaya-complex ligt ten noorden van de Akapana en ten westen van de Halfondergrondse Tempel.
6. De Poort van de Zon
Op de binnenplaats van het Kalasasaya-complex vonden ontdekkingsreizigers de Poort van de Zon.
Mogelijk was het ooit de ingang van Pumapunku.
De Poort van de Zon is één van de getuigenissen van de verdwenen Tiwanaku-beschaving. Deze cultuur floreerde tussen ongeveer 500 en 950 n. Chr. De poort is naar schatting meer dan 1.000 jaar oud en is een van de bekendste relikwieën die deze beschaving heeft achtergelaten. De bewoners van de stad Tiwanaku stonden bekend om hun kennis van onder meer astronomie en architectuur. De Poort van de Zon is een goed voorbeeld van hun expertise op deze gebieden.
Men vermoedt dat de poort deel uitmaakte van een groter complex, mogelijk gelegen op de top van de Akapana-piramide of binnen het Kalasasaya-complex.
De Poort van de Zon is ongeveer 3 meter hoog en 4 meter breed en is een verbluffend staaltje steenhouwwerk. Het is gehouwen uit één blok graniet en weegt naar schatting 10 ton. Het toont de opmerkelijke vaardigheden van de Tiwanaku-steenhouwers. De centrale figuur, een veronderstelde godheid die bekendstaat als de “Heer van de Staven”, wordt omringd door gevleugelde wezens en mensachtige vormen. Sommige figuren stellen condorkoppen voor.
De Poort van de Zon is een krachtig symbool van Bolivia’s rijke culturele erfgoed.
De Poort van de Zon verscheen in 1986 op een postzegel van Cuba (Fig. 11). Cuba bracht in dat jaar een serie van 16 zegels uit, gewijd aan de rijke Latijns-Amerikaanse geschiedenis.
Het Kalasasaya- en Pumapunku-complex werden in 2007 nader onderzocht met o.a. grondradar en magnetometrie [het meten van variaties in het aardmagnetisch veld om verborgen structuren in de bodem op te sporen zonder te graven] en leverden als resultaat op dat dit gebied een lange periode van bewoning heeft gekend.
De geofysische gegevens die uit deze onderzoeken zijn verzameld en de resultaten uit eerdere opgravingen wijzen op de aanwezigheid van talrijke door mensen gemaakte structuren in het gebied tussen de Pumapunku- en Kalasasaya-complexen.
Deze structuren omvatten de muurfunderingen van gebouwen, waterleidingen, terrassen, wooncomplexen en wijdverspreide grindvloeren die voor een groot deel verborgen liggen onder het grondoppervlak.
Het gebied werd in 2016 in kaart gebracht met een drone. Dit toonde aan dat de locatie zeventien hectare groot moet zijn, waarvan slechts twee hectare is opgegraven.
In 1999 vroeg de Boliviaanse regering aan UNESCO om Tiwanaku op te nemen op de UNESCO-lijst van Cultureel Erfgoed van de Mensheid.
De argumenten van het ministerie van Cultuur van Bolivia waren onder meer:
- Het is het symbool van de Boliviaanse nationaliteit: Bolivia is de erfgenaam van dit rijk.
- Het is belangrijk in Zuid-Amerika: ongeveer 3.000 jaar lang was het van groot belang voor de culturele ontwikkeling van de gebieden Peru, Chili, Argentinië en Bolivia.
- Het heeft wereldwijde betekenis: onderzoekers van over de hele wereld ontdekken belangrijke kenmerken van de Tiwanaku-cultuur en -samenleving, met een grote wereldwijde invloed.
- Bijdrage aan de mensheid: een van zijn grootste bijdragen was “de aardappel” en zijn landbouwsysteem in heuvelruggen.
- De Tiwanaku-authenticiteit: de authenticiteit ervan is uniek.
Op 2 december 2000 werd “Tiahuanaco: spiritueel en politiek centrum van de Tiwanaku-cultuur” opgenomen op de UNESCO-lijst van Cultureel Erfgoed van de Mensheid, “voor de uitzonderlijke archeologische en culturele waarde van de ruïnes van de stad Tiwanaku, waaruit een menselijke groep een beslissende bijdrage leverde aan het onderzoek en de ontwikkeling van bouwtechnologieën, landbouw, veeteelt, weven van plantaardige en dierlijke vezels.”
