Aan de noordrand van het Valtherbos, verscholen langs een zandpad tussen Valthe en Klijndijk, ligt hunebed D35. Het behoort zeker niet tot de grootste of meest indrukwekkende hunebedden van Drenthe. Wie er vandaag staat, ziet slechts twee dekstenen en een reeks draagstenen die deels in het zand zijn verdwenen. Toch is D35 archeologisch van grote betekenis. Dat heeft niet zozeer te maken met het monument zelf, als wel met de manier waarop het ruim een eeuw geleden werd vastgelegd door van Giffen.
Wanneer archeologen tegenwoordig over het hunebed van Klijndijk (of Valthe-Zuidwest) spreken, denken zij vaak ook aan de foto’s die Van Giffen hier vanaf 1918 maakte. De zwart-witbeelden behoren tot de vroegste systematische documentatie van de Nederlandse hunebedden. Ze tonen niet alleen een vijfduizend jaar oud grafmonument, maar ook een landschap en een archeologische praktijk die beiden inmiddels grotendeels verdwenen zijn. Daarmee markeren ze een belangrijk moment in de ontwikkeling van de Nederlandse archeologie.
Van Giffen beschreef D35 in 1918 als een hunebed “in vervallen staat”. Veel van de draagstenen en beide sluitstenen lagen grotendeels onder het zand verborgen. Van de oorspronkelijke vier dekstenen waren er nog slechts twee aanwezig. Voor een toevallige voorbijganger zal het monument nauwelijks herkenbaar zijn geweest als een prehistorisch graf. Van Giffen keek echter met de blik van een archeoloog: hij herkende een grafkamer uit de tijd van de Trechterbekercultuur, gebouwd rond 3400 tot 3000 voor Christus.
Zijn foto’s zijn daarom meer dan mooie historische beelden. Ze vormen een ijkpunt waarmee we de huidige toestand van D35, van ná de restauratie van 1952, kunnen vergelijken. Die vergelijking laat zien dat ook erfgoed een eigen geschiedenis kent. Wat bezoekers tegenwoordig zien als een authentiek hunebed is in feite mede het resultaat van onderzoek en herstelwerkzaamheden uit de twintigste eeuw.
D35 bewaart bovendien een bijzonder kenmerk dat bij veel andere hunebedden grotendeels verloren is gegaan: de resten van de oorspronkelijke dekheuvel. Hunebedden waren oorspronkelijk namelijk helemaal geen kale steenskeletten, maar lagen verborgen onder een mantel van zand en plaggen. Bij D35 is dat reliëf nog verrassend goed herkenbaar. Het monument ligt niet als een losse verzameling stenen in het landschap, maar rust nog altijd op een licht verhoogd zandlichaam. Op sommige van Van Giffen’s foto’s is nog goed te zien hoe stenen en dekheuvel samen één architectonisch geheel vormden.
Minstens zo bijzonder is de omgeving van het hunebed. Direct erachter ligt een grote ronde laagte: een zogenaamde pingoruïne. Voor veel bezoekers is dat niet meer dan een kuil in het bos, maar geologen lezen er een veel ouder verhaal in. Een pingo is een ijsheuvel die ontstaat in gebieden met permanent bevroren bodem, zoals tijdens de laatste ijstijd. Ondergronds groeit, als gevolg van bevriezend grondwater, een kern van ijs die de grond omhoog drukt tot een koepelvormige heuvel. Wanneer aan het einde van de ijstijd het klimaat warmer wordt en het ijs wegsmelt stort de heuvel in en blijft er een cirkelvormige depressie achter, vaak gevuld met water. Het restant, de pingoruïne, bestond dus al duizenden jaren voordat de eerste boeren zich hier vestigden.
Dat maakt de locatie des te interessanter. De bouwers van het hunebed kozen hun plek niet midden in een leeg landschap, maar aan de rand van een opvallend natuurlijk element. Waarom precies weten we niet. Wel is bekend dat markante plaatsen in het landschap vaak een rol speelden in prehistorische rituelen. D35 lijkt niet los van zijn omgeving te zijn ontworpen, maar er bewust in te zijn ingepast. Ook de ligging langs een zeer oude route over de Hondsrug wijst daarop. In de directe omgeving liggen meerdere andere hunebedden en grafmonumenten. D35 maakte waarschijnlijk deel uit van een groter ritueel en sociaal landschap waarin bewoners, reizigers en voorouders met elkaar verbonden waren.
Toch gaat het verhaal van D35 uiteindelijk evenzeer over de twintigste eeuw als over de prehistorie. Zonder de foto’s van Van Giffen zouden wij veel minder weten over de toestand van het monument voordat de restauraties plaatsvonden. Zijn camera legde een moment vast waarop D35 zich ergens tussen verval en behoud bevond: oud, beschadigd en deels verborgen onder het zand, maar nog altijd herkenbaar voor wie wist waar hij naar keek.
Daarin schuilt de bijzondere betekenis van dit hunebed. D35 is een monument voor de eerste boeren van Drenthe, maar ook voor de wetenschap die zulke monumenten documenteert, onderzoekt en bewaart. Wie er vandaag staat, kijkt daarom niet alleen naar een graf van vijfduizend jaar oud. Hij kijkt ook naar de plek waar Van Giffen in 1918 (en in 1952) een reeks foto’s maakte die uiteindelijk zelf een historische bron zou worden. Daarmee legde hij niet alleen een hunebed vast, maar ook een verdwijnend landschap en een belangrijk moment in de Nederlandse archeologie.
Voor meer informatie over D35 klik hier.
Het GIA (Groninger Instituut voor Archeologie) heeft in het najaar van 2024 veel oude foto’s van opgravingen digitaal ontsloten. Een ware schatkamer. De historische foto’s bij dit artikel zijn te vinden via https://dbc.rug.nl/digital/collection/GIA-fotos. Als u hier de zoektermen valthe en hunebed intikt vindt u onder meer de getoonde foto’s.
