Hoewel schriftgraniet eerder in Hunebednieuwscafé ter sprake kwam, is de vondst van een ongeveer 25 centimeter grote, bijzonder mooie zwerfsteen van dit karakteristieke gesteente alle reden om het nog eens aandacht aan dit type zwerfsteen te schenken. De schriftgraniet werd in 1978 bij Exloo gevonden en maakte deel uit van de geologische collectie van het Drents Museum. Deze verzameling lag vervolgens jarenlang opgeslagen in het archeologisch depot in Nuis. Vanwege ruimtegebrek is de geologische collectie van het Asser museum uiteindelijk aan het Hunebedcentrum geschonken.
Door de jaren heen was de bovenzijde van de schriftgraniet wat vuil en groezelig geworden. Een tweedaags bad in water met dikke bleek leek een goede manier om het oppervlak op te frissen. De steen kwam er als herboren uit tevoorschijn. Genoeg aanleiding dus om dit aantrekkelijke gesteente opnieuw onder de aandacht te brengen.
Hoe herken je schriftgraniet?
Wie voor het eerst een stuk schriftgraniet ziet, begrijpt meteen waar de naam vandaan komt. Ook de steen uit Exloo beantwoordt aan het beeld. De steen zit vol donkergrijze figuurtjes die opvallend veel op geschreven tekens lijken. Sommige doen denken aan letters, andere aan haakjes, streepjes, wiggen of geheimzinnige symbolen. Je kunt er vaak een L, I, J, V, O of C in herkennen, en met een beetje fantasie ook runen, Hebreeuwse tekens of zelfs spijkerschrift. Vooral in een grof type schriftgraniet zoals deze steen van Exloo kunnen de ‘tekens’ behoorlijk groot zijn.
Schriftgraniet is al heel lang bekend. De overeenkomst tussen deze figuurtjes en schrifttekens viel mensen eeuwen geleden al op. Het ligt voor de hand dat hunebedbouwers en andere prehistorische volkeren ze eveneens hebben gezien, al hadden zij er geen verklaring voor omdat zij geen schrift kenden.
Dat schriftgraniet zijn naam eer aandoet, blijkt wel uit de vele benamingen die eraan zijn gegeven: grafische graniet, graphic granite, Schriftgranit, runengraniet, Hebrew stone en het Franse pierre hébraïque. Het woord ‘grafisch’ gaat terug op het Griekse graphein, dat ‘schrijven’ betekent. In de negentiende eeuw vergeleek men de figuurtjes in verschillende typen schriftgraniet zelfs met Arabische, Hebreeuwse en Syrische letters, maar ook met Germaanse runen. De neiging om de tekens in de stenen als een soort geheime taal te zien is dus bepaald niet nieuw.
De schriftgraniet uit Exloo lag Na het verdwijnen van het landijs in de Saale-ijstijd lag de steen zo’n 140.000 jaar in de Drentse bodem, samen met andere stenen in een laag keileem. Tijdens de laatste ijstijd is deze keileem in het steenkoude, winderige klimaat uitgespoeld en uitgewaaid, waardoor uiteindelijk alleen de zwaarste bestanddelen bleven liggen. Door zijn verblijf van vele duizenden jaren in doorlatend zand is het oppervlak van de steen gebleekt: de oorspronkelijk oranje tint veranderde in grijsbruin. De veldspaat waarin de schriftfiguurtjes opgesloten zitten, is door verwering zodanig veranderd dat de kwartsfiguren nu scherp tegen de veldspaat afsteken. Voor een museumstuk als dit pakt dat eigenlijk gunstig uit, want het bijzondere patroon is daardoor voor iedereen uitstekend zichtbaar.
Gevormd door zand- en sneeuwstormen
De schriftgraniet van Exloo is ook in een heel ander opzicht nijzonder: het is namelijk tevens een windkanter. Zo’n windkanter – in de geologie ook wel een ventifact genoemd – is gevormd en gezandstraald door de schurende werking van windgeblazen zandkorrels. In ons gebied vond dit proces plaats tijdens de tweede helft van de laatste ijstijd, toen het landschap steenkoud en droog was, er nauwelijks vegetatie groeide en er regelmatig hevige zand- of sneeuwstormen woedden. De naam zegt het al: een windkanter bezit platte vlakken die naar de heersende windrichting gekeerd stonden, waarbij scherpe ribben zijn ontstaan op de plaatsen waar deze vlakken elkaar ontmoeten. Bovendien vertoont het oppervlak van de zwerfsteen een lichte glans, die bekendstaat als windlak. Om een windkanter te laten ontstaan, moest een zwerfsteen open en bloot aan het oppervlak liggen in een open landschap zonder hindernissen zoals bomen of struiken, terwijl ook de oorspronkelijke vorm van de steen een rol speelde.
Onder de zwerfstenen in het Hondsruggebied zijn windkanters zeldzaam en worden ze maar weinig gevonden. Wel zijn er de laatste tijd meer exemplaren ontdekt, onder meer in Borger, wat erop zou kunnen wijzen dat ze vaker voorkomen dan gedacht, maar simpelweg niet worden herkend. De steen van Exloo is weliswaar niet moeders mooiste, maar als windkanter is hij desondanks uitstekend herkenbaar.
Waren de schrifttekens boodschappen van de goden?
Hoe verleidelijk het ook is om in een schriftgraniet letters te herkennen, echte tekens zijn het natuurlijk niet. De donkere figuurtjes aan het oppervlak zijn slechts stukjes van een veel groter, driedimensionaal netwerk van kwarts dat door de veldspaat heen loopt. Wat aan de buitenkant tientallen of zelfs honderden losse tekens lijken, is binnen in de steen vaak een vertakt netwerk van één kristal te zijn. Je kunt het vergelijken met een sterk vertakte boom die op verschillende plaatsen wordt doorgezaagd: zaag je dwars door de takken heen, dan zie je op het zaagvlak vooral kleine ronde takdoorsneden, maar zaag je in de lengterichting, dan verschijnen er lange banen. Iets vergelijkbaars gebeurt bij schriftgraniet. Afhankelijk van de richting waarlangs de steen breekt of wordt doorgezaagd, komen er andere kwartsfiguren tevoorschijn, waardoor hetzelfde stuk steen op ieder vlak een ander ‘handschrift’ laat zien.
Juist dat mysterieuze uiterlijk maakt het begrijpelijk waarom mensen vroeger een verband legden met runentekens. Runen waren de letters die in de Germaanse en latere Vikingwereld werden gebruikt voor namen, korte berichten en herdenkingen. Aan sommige runenteksten werd bovendien een magische betekenis toegekend; zelfs het woord rune hangt samen met ‘geheim’ of ‘verborgen kennis’. In de Noordse mythologie worden runen verbonden met de god Odin, die volgens een oud gedicht negen nachten aan de wereldboom hing om de kennis ervan te verkrijgen.
Het is dan ook te begrijpen dat men de tekens in schriftgraniet ooit uitlegde als boodschappen van de goden. Voor dat laatste bestaat echter geen overtuigend bewijs. We weten niet of Germanen of Vikingen de figuurtjes in schriftgraniet werkelijk zo beschouwden, en evenmin is aangetoond dat de vormen in schriftgraniet als inspiratie voor het runenschrift hebben gediend. De oudste bekende runeninscripties dateren al uit de tweede eeuw na Christus. Onderzoekers kijken voor de oorsprong van het runenalfabet vooral naar oudere alfabetten uit het Middellandse Zeegebied. De overeenkomst tussen schriftgraniet en het runenschrift blijft vooralsnog dus vooral een boeiende, toevallige gelijkenis.
Als de tekens in schriftgraniet niet door goden geschreven zijn, hoe zijn ze dan ontstaan?
Om het verschijnsel schriftgraniet te begrijpen, moeten we diep de aardkorst in. Schriftgraniet is geen aparte granietsoort, maar een nauw verwant gesteente met een unieke vergroeiing van twee veelvoorkomende mineralen: (kali)veldspaat en kwarts. Deze vergroeiing ontstaat vooral in pegmatiet, een zeer grofkorrelig en lichtkleurig gesteente dat gevormd wordt aan het einde van het vloeibare bestaan van granietisch magma op enkele kilometers diepte. Wanneer het meeste magma is uitgekristalliseerd tot hard gesteente, blijft er een dunvloeibare smelt over waarin relatief veel water en gas aanwezig zijn. Dit gasrijke water houdt de smelt langer vloeibaar en mobiel, waardoor de bouwstoffen voor kristallen zich gemakkelijk verplaatsen en kristallen uitzonderlijk snel en groot kunnen groeien – van tientallen centimeters tot soms zelfs meerdere meters.
Voor het ontstaan van schriftgraniet is vooral de zone rondom zo’n groeiend veldspaatkristal van belang. Terwijl het veldspaatkristal stoffen uit de smelt opneemt, verandert de chemische samenstelling van het magma direct rond het kristal. Achtergebleven stoffen hopen zich op tot de omstandigheden gunstig worden voor kwartsvorming. Zodra de kwarts begint te kristalliseren, onttrekt deze op zijn beurt weer specifieke bestanddelen aan het magma, waardoor de omstandigheden opnieuw omslaan in het voordeel van de veldspaat. Zo wisselen de twee mineralen elkaar niet simpelweg af, maar groeien ze gelijktijdig en beïnvloeden ze voortdurend elkaars groeiomgeving.
Omdat de kwarts nauwelijks ruimte krijgt om de bekende zeshoekige bergkristallen te vormen, wordt het mineraal gedwongen om zich in platen, lijsten, wiggen en vertakte structuren in de nauwe ruimtes tussen de veldspaat te nestelen. Dit leidt tot een driedimensionaal netwerk van kwarts dat volledig opgesloten is in kaliveldspaat. Pas wanneer de steen breekt, verweert of wordt doorgezaagd, worden doorsneden van dit kwarts/veldspaatskelet zichtbaar als de streepjes, haken en hoekige figuren die we als ‘schrift’ herkennen. Deze patronen zijn niet willekeurig. Door de strak geordende inwendige bouw van de veldspaatkristallen volgen de kwartsvormen grotendeels de aanwezige kristalvlakken van de veldspaat. Wat een verzameling losse tekens lijkt, blijkt in werkelijkheid vaak slechts één of enkele grote kwartskristallen te zijn.
Onder een microscoop met gepolariseerd licht reageren de afzonderlijke kwartsfiguurtjes gelijktijdig, wat bewijst dat het geen afzonderlijke kristallen zijn, maar één samenhangend geheel. Hoe het uiteindelijke patroon eruitziet – van fijne, dicht opeengepakte schrifttekens tot grove lijsten van enkele centimeters – hangt af van variabelen zoals de temperatuur, het watergehalte, de beschikbare ruimte en vooral de afkoelingssnelheid van het magma. Wie een paar zwerfstenen van schriftgraniet verzameld heeft en vergelijkt, kan deze grote variatie in schriftpatronen eenvoudig zelf vaststellen.
Perthietische vergroeiingen
In schriftgraniet is bovendien nog een ander bijzonder verschijnsel te zien. De kaliveldspaat bevat fijne witte sliertjes, streepjes en bandjes. Deze structuur staat bekend als perthiet. Het verschijnsel komt ook en vaak nog duidelijker in pegmatiet voor. Perthiet ontstond tijdens de verdere afkoeling van het gesteente, toen de natrium- en kaliumhoudende bouwstenen van de veldspaat – die aanvankelijk samen één mengkristal vormden – zich van elkaar begonnen te scheiden. Deze ontmenging vond plaats in vaste toestand. Hierbij vormden zich fijne witte adertjes van albiet (natriumplagioklaas) binnen de gekleurde kaliveldspaat. Dit proces vond pas plaats nadat het schriftachtige patroon van kwarts en veldspaat al volledig was gevormd. Schriftgraniet bewaart daardoor verschillende opeenvolgende gebeurtenissen uit zijn ontstaansgeschiedenis, die op uiteenlopende momenten tijdens de kristallisatie en verdere afkoeling plaatsvonden.
Met zijn kenmerkende patronen vertelt schriftgraniet zo een boeiend verhaal over magmavorming, afkoeling en snelgroeiende kristallen. Wie eenmaal weet hoe dezeschriftstructuren zijn ontstaan, kan de ‘boodschap’ weliswaar niet letterlijk lezen, maar wel begrijpen wat een Drentse zwerfsteen over zijn eigen verre oorsprong in het diepe Precambrium vertelt.
