Artikel Versie: 15-2-2025
In de categorie ‘mijn hunebed’ nodigen we mensen uit te schrijven over hun persoonlijke inzichten over hunebedden en megalithische monumenten. Hier een verhaal van Peter van den Hoek (Archeoastronoom)
In de zomer van vorig jaar was er veel belangstelling in de media rondom een mogelijke maanuitlijning bij Stonehenge¹. Het gaat hier om de uitlijning van de ‘Station Stones’ in een rechthoek om de beroemde steencirkel, zie plattegrond Stonehenge Station Stones. Wanneer je kijkt vanaf de ‘North Barrow’, een heuveltje buiten de steencirkel waarop vermoedelijk ook een station stone heeft gestaan, langs de steencirkel in de richting van de noordelijke station stone, dan is dat het punt waar de maan opkomt in haar meest zuidelijke positie tijdens de grote maanstilstand (Major Lunar Standstill). Ook de ‘South Barrow’ en zuidelijke station stone zijn uitgelijnd op de grote maanstilstand, maar met dit verschil dat het hier om het meest noordelijke ondergangspunt van de maan gaat. Ook op de south barrow heeft vermoedelijk een station stone gestaan. De vraag die de huidige onderzoekers zich stellen is of deze uitlijning toevallig is of opzettelijk vastgelegd in het ontwerp van Stonehenge. Het is zeker geen nieuw thema want in de jaren zestig ontdekten Gerald Hawkins en Peter Newham deze maanuitlijning ook al onafhankelijk van elkaar. Het idee is nieuw leven ingeblazen omdat de maan in 2024 en 2025 eindelijk weer na 18 jaar wachten in haar meest noordelijke en zuidelijke positie opkomt en ondergaat. Vandaar de naam ‘grote’ maanstilstand. Het gemiddelde van deze cyclus is 18,6 jaar om precies te zijn.
Om een eerlijk en genuanceerd antwoord te kunnen vinden op deze vraag heb ik de huidige onderzoekers voorgesteld om het onderzoek veel breder te trekken. Er zijn in en rond het bouwwerk van Stonehenge namelijk veel meer verwijzingen te vinden richting de maanstilstanden. Daarnaast kom ik tijdens mijn onderzoeken naar andere megalithische bouwwerken zoals hunebedden ook vaak uitlijningen tegen op de maanstilstanden. Het vastleggen van de maanstilstanden bij Stonehenge lijkt dus niet op zich te staan maar deel uit te maken van een cultuur die het duizenden jaren van belang achtte om deze bijzondere maancyclus te vangen in steen. Omdat ik ervan overtuigd ben dat slechts een bredere kijk antwoorden zal opleveren heb ik de stoute schoenen maar eens aangetrokken met dit artikel als resultaat.
Laten we met deze bredere kijk in onze gedachte maar eens beginnen bij Stonehenge zelf en daarna langzaam verder uitzoomen. Naast de station stones is ook de ‘Heel Stone’ uitgelijnd op de maanstilstanden, zie plattegrond Stonehenge Station Stones. Wanneer je vanaf deze steen links langs de steencirkel kijkt dan is dat precies het punt waar de maan onder gaat tijdens haar grote stilstand (Major Lunar Standstill). Momenteel kan deze gebeurtenis worden vastgelegd met een camera, zoals bij de station stones al het geval is. In de volgende tabel staan de data en tijdstippen waarop dit kan worden waargenomen. Een dergelijke foto zou een mooie aanvulling kunnen zijn als materiaal om aan te tonen dat ook de heel stone samen met de steencirkel zelf is uitgelijnd op de maanstilstanden.
Kijk je vanaf de heel stone rechts langs de steencirkel dan is dat juist het punt waarop de maan ondergaat tijdens haar kleine stilstand (Minor Lunar Standstill).
De allerbelangrijkste aanwijzing om aan te kunnen nemen dat Stonehenge gebouwd is om maanstilstanden te vangen volgt uit de steencirkel zelf, zie plattegrond Stonehenge. Door de steencirkel heen wordt de linker steen van de ‘Central Trilithon’ precies in het midden door de opkomende maan beschenen tijdens een grote maanstilstand. Ook deze gebeurtenis kan momenteel vastgelegd worden door een camera te plaatsen op de plek van deze omgevallen steen waarbij de lens door de cirkel heen op de horizon wordt gericht. In de tabel hieronder staan de data en tijdstippen. Er zijn helaas nog maar twee mogelijkheden om deze gebeurtenis hopelijk met een camera te kunnen vangen bij helder weer, dus grijp die kans zou ik willen zeggen tegen de medewerkers van ‘English Heritage’, of stel mij in de gelegenheid om dit te doen. Hierna moeten we er weer 18 jaar op wachten.
De rechter steen van de central trilithon wordt precies in het midden door de opkomende maan beschenen tijdens een kleine maanstilstand, zie plattegrond Stonehenge. In het midden tussen deze beide uiterste posities van de maan komt de maan op hetzelfde punt op als de zon tijdens midzomer. Voor de maan noemen we dit punt ‘Midway Lunar Standstill’ en voor de zon ‘Summer Solstice’. We spreken van een grote maanstilstand als de maan noordelijker en zuidelijker dan de zon opkomt en ondergaat in haar uiterste posities. We spreken van een kleine maanstilstand als de zon noordelijker en zuidelijker opkomt en ondergaat dan de maan in haar uiterste posities. In een eerder artikel over Stonehenge en de maan² ga ik hier dieper op in voor wie hier meer over wil weten.
De reden dat Stonehenge door vele onderzoekers aan de zon wordt gelinkt ligt in het gegeven dat halverwege een grote en kleine maanstilstand de zon en maan in hetzelfde punt opkomen en ondergaan wanneer ze hun uiterste posities bereiken. Dit is precies op het punt dat de steencirkel in twee gelijke delen verdeelt, dus het midden van het bouwwerk, zie plattegrond Stonehenge. Op dit punt hebben de bouwers de enorme heel stone geplaatst, zie plattegrond Stonehenge Station Stones, dus wanneer zon en maan in dit punt opkomen dan wordt het zicht vanuit de steencirkel op beide hemellichamen ontnomen en kan hun licht niet door het midden schijnen. Dit is vreemd, want wanneer de bouwers de heel stone een aantal meters naar links of rechts hadden geplaatst dan was hier geen sprake van en kon het licht van beide hemellichamen gewoon ongehinderd door het midden van de steencirkel schijnen. Ik ben van mening dat de bouwers dit opzettelijk hebben gedaan om daarmee aan te geven dat de focus van dit bouwwerk niet op deze zon en maanpositie moet worden gelegd, maar de uiterste stilstandposities van de maan. In deze posities staan er geen stenen in de weg en schijnt het licht van de opkomende maan ongehinderd precies op het midden van de beide staande stenen van de central trilithon. Wanneer we overigens de heel stone weg zouden halen en de zon tijdens midzomer ongehinderd door het midden van de steencirkel op de central trilithon laten schijnen dan worden de beide stenen slechts op hun randen beschenen en niet precies in het midden, zoals de maan doet in haar grote en kleine stilstandposities. Als het bij dit bouwwerk om het vastleggen van de zonsopgang zou gaan tijdens midzomer dan hadden de bouwers hier kunnen volstaan met slechts één grote steen in het midden. Voor mij persoonlijk zijn dit allemaal aanwijzingen om aan te nemen dat dit bouwwerk niet voor de zon maar de maan is ontworpen. Ook de steencirkel zelf verwijst naar de maan met haar 29,5 stenen, want één steen (half stone) heeft slechts de halve diameter van de andere stenen, zie plattegrond Stonehenge. Zo verwijst de steencirkel zelf dus naar de maancyclus van vol naar vol of van nieuw naar nieuw. Ik ben me ervan bewust dat ik met deze zienswijze heel veel heilige huisjes omver duw, maar dat moet dan maar zo zijn. Ik doe het er niet om. Ik wil iedereen heel graag laten zien dat Stonehenge vanuit de cycli van de maan bekeken nog veel boeiender en ingenieuzer wordt!
Er is rondom Stonehenge nog een verwijzing naar de maanstilstanden te vinden in een cirkel van 56 gaten die naar hun ontdekker John Aubrey zijn vernoemd, zie foto model. Het gaat hier om de ‘Aubrey Holes’ die als telsysteem gebruikt zouden kunnen zijn om de periode bij te houden tussen twee maanstilstanden. Uit twee rondes de maan volgen vanuit haar zelfde schijnpositie (29,5 dag) volgt een periode van precies 9 jaar en dat is de periode tussen een grote en kleine maanstilstand. Om precies te zijn is het gemiddelde 9,3 jaar, maar omdat de maan bijna twee jaar lang iedere maand in haar stilstandposities opkomt, vandaar die naam, is hier heel goed mee te werken. Met deze cirkel kunnen zelfs alle 40 zons- en maansverduisteringen voorspeld worden die zich binnen een periode van 18 jaar herhalen. We noemen dit de ‘Saros Cyclus’. In mijn eerdere artikel over Stonehenge en de maan² leg ik uit hoe. Zo’n vijf jaar geleden heb ik een model van Stonehenge gemaakt waarmee ik met kleine steentjes de zons- en maansverduisteringen ,plus stilstanden, tel en het werkt perfect, zie foto model. Gerald Hawkins vergeleek Stonehenge in de jaren zestig met een computer en daar kan ik me helemaal bij aansluiten, want ik heb geen computer nodig maar gebruik slechts deze telcirkel.
Nu zoomen we nog iets verder uit dan Stonehenge op zich en kijken naar andere bouwwerken uit de ‘Megalithische Cultuur’ waar Stonehenge deel van uitmaakte. In het Franse Bretagne is een hunebed te vinden met de naam ‘Dolmen de Mané Croc’h³’, zie plattegrond. Op het eerste gezicht lijkt dit hunebed slechts uitgelijnd te zijn op de zonsopkomst tijdens midwinter. Bij dit hunebed zou je dus dezelfde denkfout kunnen maken als bij Stonehenge door aan te nemen dat het bouwwerk gemaakt is om slechts de zon te eren. Maar niets is minder waar, want de diagonalen zijn tot op de graad nauwkeurig uitgelijnd op de maanstilstanden. Vlak boven het Nederlandse Emmen ligt een hunebedtrio verscholen die samen ook zijn uitgelijnd op de maanstilstanden, zie plattegrond⁴. Wanneer je deze beide plattegronden vergelijkt met die van Stonehenge dan lijken de overeenkomsten toch wel heel treffend! Het leuke is dat de bouwers de maanstilstanden op drie totaal verschillende wijzen hebben weten te vangen waarmee ze ons laten zien hoe creatief ze waren! Ook in andere Europese landen heb ik voorbeelden gevonden van een uitlijning van megalithische bouwwerken op maanstilstanden zoals Ierland⁵ en Spanje⁶. Zo’n 2000 jaar lang zijn er in Europese landen dus megalithische bouwwerken verschenen met een uitlijning op één of meerdere maanstilstanden. In het Turkse Karahan Tepe⁷ ben ik zelfs op een megalithisch bouwwerk gestuit dat is uitgelijnd op de grote maanstilstand en nog 7.000 jaar ouder is dan de steencirkel van Stonehenge!
Laten we nog eens wat verder uitzoomen en ons eigen tijdperk toevoegen aan dit thema van de maanstilstanden. Ik woon in het centrum van de prachtige Nederlandse stad Amersfoort en kijk vanuit mijn keukenraam uit op de ‘Dieventoren’. Tijdens midzomer komt de zon precies op in de knik van het dak van deze toren, zie foto. Alsof het voor mij zo ontworpen is! Zo’n twee maanden geleden heb ik ook een foto gemaakt van de maansopkomst tijdens de grote maanstilstand. Met het blote oog is dus op een afstand van zo’n 100 meter duidelijk te zien dat de maan veel meer links, dus noordelijker, opkomt dan de zon in zijn noordelijkste opkomstpunt. Bij een punt op 200 meter wordt deze afstand al tweemaal zo groot, laat staan bij een punt op de horizon! Maanstilstanden vangen is dus helemaal niet zo ingewikkeld als het lijkt. Je kunt het met het blote oog en zonder hulpmiddelen ervaren. Ook hoef je helemaal geen weet te hebben van de theorie van ‘Maansknopen’, zoals vaak wordt gesuggereerd als je hierover leest. Je kan het gewoon simpelweg waarnemen door je ogen als zintuig te gebruiken!
Het is inmiddels denk ik wel duidelijk geworden waar ik persoonlijk sta in het debat rondom de vraag of de station stones bij Stonehenge toevallig of opzettelijk op de grote maanstilstand zijn uitgelijnd. De bouwers laten in het bouwwerk zelfs op meerdere manieren zien hoe ingenieus ze de maanstilstanden hebben weten te vangen in steen. De vraag die hier oprijst is: ‘Waarom hebben de bouwers zich zo gefocust op de maan?’ Voor dit antwoord moeten we naar mijn mening naar de kernkwaliteiten van de zon en maan kijken. De zon hoort bij de dag, licht, leven, groei en bloei. De maan hoort bij de nacht, duisternis, slapen, sterven en de dood. Ik zie Stonehenge als een soort van uitvaartcentrum waar de laatste eer werd gebracht aan een overledene alvorens deze werd bijgezet in één van de honderden grafheuvels rondom Stonehenge. Vandaar die focus op de maan!
Peter van den Hoek
Verwijzingen:
1. https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/stonehenge/things-to-do/major-lunar-standstill/
2. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2022/02/stonehenge-is-een-maantempel/
3. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2024/12/de-maanstilstanden-kalender-van-bretagne/
4. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2025/02/het-nederlandse-stonehenge/
6. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2021/10/werelds-grootste-hunebed-als-maan-en-zonnewijzer/
7. https://www.hunebednieuwscafe.nl/2024/03/de-zon-en-maankalender-van-karahan-tepe/
