In het bergachtige landschap van Zuidwest-Turkije liggen de indrukwekkende resten van de antieke stad Pinara. Anders dan beroemde Turkse archeologische trekpleisters als Ephese of Troye is Pinara nog relatief onbekend. Juist dat maakt deze plek zo bijzonder: tussen de rotsgraven, tempels en ingestorte huizen krijg je hier nog echt het gevoel een vergeten wereld binnen te stappen.
Pinara behoorde tot het oude Lycië, een regio aan de zuidwestkust van Anatolië die bekendstaat om zijn unieke cultuur, eigen taal en indrukwekkende rotsarchitectuur. De stad lag strategisch op een uitloper van de berg Kragos (het huidige Babadağ-gebergte), niet ver van de rivier de Xanthos.
Pinara is waarschijnlijk ontstaan in 5e eeuw v.Chr., daarna een bloei in de 2e–1e eeuw v.Chr. en Romeinse tijd. Het was een Romeinse provincie vanaf 43 n.Chr. De stad is verlaten rond de 9e eeuw n.Chr.
Een stad van de Lycische Bond
Pinara was één van de belangrijkste steden van de Lycische Bond, een opmerkelijke federatie van stadstaten die vaak wordt beschouwd als één van de vroegste democratische systemen ter wereld. De Griekse geograaf Strabo schreef dat Pinara behoorde tot de zes grootste steden van Lycië en daarom drie stemmen had binnen de federatievergadering. Dat betekende aanzienlijke politieke invloed.
De Lycische Bond functioneerde opvallend modern. Steden stuurden vertegenwoordigers naar een gezamenlijk bestuur, waarbij de invloed afhankelijk was van hun grootte. Historici vermoeden zelfs dat de grondleggers van de Amerikaanse constitutie in de achttiende eeuw naar dit systeem hebben gekeken als inspiratiebron.
De betekenis van de naam
De naam Pinara lijkt afkomstig van het Lycische woord Pilleñni, dat waarschijnlijk “rond” betekent. Dat verwijst vermoedelijk naar de opvallende ronde rotsformatie waarop de oudste nederzetting werd gebouwd.
Volgens een oude legende werd de stad gesticht door kolonisten uit Xanthos, de machtigste stad van Lycië. Toen Xanthos te druk werd, zouden bewoners naar de hoger gelegen rotsen van Pinara zijn verhuisd.
Een stad uitgehakt in steen
Wat Pinara werkelijk uitzonderlijk maakt, zijn de honderden rotsgraven die als honingraatopeningen verspreid liggen over de steile kliffen. Sommige onderzoekers spreken van een “stad van de doden” die bijna spectaculairder is dan de nederzetting zelf.
De Lycische elite liet complete huisvormige graftombes uithakken in de rotswanden. Fascinerend is dat deze graven houten architectuur imiteren. Hoewel ze volledig uit steen zijn gemaakt, zie je details die lijken op houten balken, dakconstructies en deuromlijstingen. Archeologen gebruiken deze tombes daarom als belangrijke bron voor het reconstrueren van verdwenen Lycische woonhuizen.
Veel tombes bevatten nog Lycische inscripties. Het Lycisch was een Indo-Europese taal die verwant was aan het Luwisch, een taal uit Anatolië. Het schrift werd pas in de twintigste eeuw grotendeels ontcijferd. Hierdoor kunnen onderzoekers tegenwoordig namen, titels en soms zelfs familieverbanden reconstrueren.
Waarom lagen de graven zo hoog?
Een interessante archeologische discussie draait om de vraag waarom Lycische graven vaak hoog in de rotsen werden geplaatst. Lange tijd ging het verhaal rond dat de Lyciërs geloofden dat gevleugelde wezens de ziel naar het hiernamaals brachten. Moderne archeologen zijn daar voorzichtig mee, maar denken wel dat zichtbaarheid en status een belangrijke rol speelden. Hoe hoger en moeilijker bereikbaar het graf, hoe groter waarschijnlijk het prestige van de overledene.
Het theater van Pinara
Een van de best bewaarde gebouwen is het grote theater uit de Romeinse periode. Vanaf de tribunes kijk je uit over het dal van de Xanthos-rivier en de omliggende bergen. Het theater bood waarschijnlijk plaats aan duizenden bezoekers.
Net als veel steden in Lycië veranderde Pinara sterk onder Romeins bestuur. Tempels, badhuizen, een agora en een odeion (een kleinere theaterachtige ruimte voor muziek en bijeenkomsten) werden toegevoegd of vernieuwd.
Archeologen herkennen in de bouwfasen duidelijk de overgang van een oorspronkelijk Lycische stad naar een meer Romeinse stedelijke cultuur. Toch bleef de lokale identiteit opvallend sterk aanwezig. Zelfs in de Romeinse tijd bleven Lycische tradities zichtbaar in grafarchitectuur en religie.
Religie en godenwereld
In Pinara zijn resten gevonden van tempels gewijd aan onder andere Aphrodite en mogelijk Apollo. Zoals op veel plaatsen in Anatolië liepen lokale en Griekse religieuze tradities hier door elkaar heen. Dat maakt Lycië archeologisch zo interessant: het was een cultureel kruispunt tussen Anatolische, Griekse en later Romeinse invloeden.
Tijdens de Byzantijnse periode verschenen er kerken in de stad. Dat laat zien dat Pinara eeuwenlang bewoond bleef, waarschijnlijk tot in de vroege middeleeuwen. Aardbevingen, economische achteruitgang en veranderende handelsroutes zorgden uiteindelijk voor het verval van de stad.
Nog grotendeels onontgonnen
Een van de meest intrigerende aspecten van Pinara is dat grote delen van de stad nog nauwelijks archeologisch onderzocht zijn. Terwijl plaatsen als Ephese intensief zijn opgegraven, ligt Pinara nog grotendeels verborgen onder puin, aarde en begroeiing.
Onder de huidige ruïnes kunnen nog huizen, inscripties, heiligdommen en gebruiksvoorwerpen verborgen liggen die ons meer kunnen vertellen over het dagelijks leven van de Lyciërs.
Een archeologische ervaring zonder massa’s toeristen
Wie Pinara bezoekt, ervaart iets wat op veel beroemde archeologische sites verloren is gegaan: stilte. Tussen de pijnbomen en rotsgraven hoor je vooral vogels en wind. Juist daardoor krijg je een goed gevoel voor de oorspronkelijke ligging van de stad.
Voor liefhebbers van archeologie is Pinara daarom een van de meest fascinerende locaties van Turkije. Niet alleen vanwege de monumentale resten, maar vooral omdat de plek nog zoveel vragen oproept. Hoe leefden de Lyciërs precies? Hoe functioneerde hun federatie? En hoeveel ligt er nog verborgen onder de grond?
Misschien is dat wel de grootste aantrekkingskracht van Pinara: het voelt niet als een afgerond hoofdstuk uit de geschiedenis, maar als een archeologisch verhaal dat nog steeds wordt geschreven.
De geschiedenis van Pinara in jaartallen
De precieze oorsprong van Pinara is lastig vast te stellen, omdat de stad nog maar beperkt archeologisch is onderzocht. Waarschijnlijk ontstond de nederzetting in de 5e eeuw v.Chr., mogelijk als uitbreiding of kolonie van Xanthos, een van de belangrijkste steden van Lycië.
Rond 540 v.Chr. kwam Lycië onder Perzische invloed, na de veroveringen van Harpagos, een generaal van het Perzische rijk. Pinara lag toen in een regio die deel werd van het grote Achaemenidische Rijk.
In 334 v.Chr. trok Alexander de Grote door Lycië. Pinara gaf zich, net als enkele andere Lycische steden, zonder grote strijd aan hem over. Na Alexanders dood kwam de regio achtereenvolgens onder invloed van hellenistische machthebbers.
De bloeiperiode van Pinara lag vooral in de 2e en 1e eeuw v.Chr. en liep door in de Romeinse keizertijd. In deze periode was Pinara een van de zes belangrijkste steden van de Lycische Bond en had het drie stemmen in de gezamenlijke vergadering. Ook sloeg de stad munten in de 2e en 1e eeuw v.Chr.
In 133 v.Chr. kwam Pinara indirect onder Romeinse macht, toen het koninkrijk Pergamon aan Rome werd nagelaten. Lycië behield aanvankelijk een vorm van autonomie. In 43 n.Chr. werd Lycië onder keizer Claudius officieel een Romeinse provincie. Vanaf dat moment werd Pinara steeds sterker onderdeel van de Romeinse wereld.
Veel zichtbare resten in Pinara, zoals het theater, de baden, de agora en delen van de openbare gebouwen, stammen vooral uit de Romeinse periode. De stad bleef toen wel haar Lycische karakter behouden, vooral in de grafcultuur met de rotsgraven.
In 141 n.Chr. werd Pinara zwaar getroffen door een aardbeving. De rijke Lycische weldoener Opramoas van Rhodiapolis schonk geld voor herstelwerkzaamheden. Ook in 240 n.Chr. was er opnieuw zware aardbevingsschade.
In de Byzantijnse periode, vanaf de 4e eeuw n.Chr., werd Pinara een christelijke stad. Er zijn bisschoppen van Pinara bekend uit onder meer 359, 458, 692, 787 en 879 n.Chr. Dat laat zien dat de stad nog eeuwenlang een religieuze functie had.
Waarschijnlijk raakte Pinara in de 9e eeuw n.Chr. grotendeels ontvolkt. Oorzaken waren vermoedelijk een combinatie van aardbevingen, economische achteruitgang, veranderende handelsroutes en onveiligheid in de regio. Daarna verdween de stad langzaam uit de geschiedenis.
