Schilderij van het hunebed bij Nobbin door Carl Gustav Carus, ca. 1820

De Slaven die na de Duitsers op Rügen woonden, aanbaden een grote godin wiens sporen zelfs de kerstening niet kon uitwissen. In ieder geval herbergden het beukenbos van Jasmund met het kasteel en het meer van Hertha een belangrijk Slavisch heiligdom met een plaats van aanbidding. Het ging om een heuvelfort. Het kasteel zelf bestaat niet meer, de Herthaburg is een wal die nog 17 meter hoog is en dateert uit de tijd van de Slavische nederzetting Rügen van de 8e tot de 12e eeuw.

Het beeld van de godin Hertha, die in de oogsttijd door witte koeien door het land werd getrokken door het land, is bewaard gebleven. Mogelijk liep er ooit een processieroute van het Pfenniggrab, wat vertaald kan worden met ‘penninggraf’ (een hunebed wat zo’n 5000 jaar geleden is opgericht), naar het Herthameer. In dit meer werd volgens de verhalen geofferd. 

Hertha zou volgens de verhalen op Rügen een Germaanse godin zijn geweest die in het gelijknamige kasteel woonde en in het meer baadde. 

De bedienden die bij het bad aanwezig waren, werden gedood zodat ze niets over de ceremonie konden onthullen. 

Elk jaar, tijdens occulte rituelen rond de oogsttijd, werden de bedienden van de godin in het meer verdronken. 

Men zegt dat de geesten van de verdronkenen zich vandaag de dag nog steeds op de kust verzamelen.

Hertha meer en Herthaburg, 1872

Ook bij de Suevi wordt een soortgelijk verhaal vertelt, opgetekent door Tacitus. Het standbeeld van deze godheid werd op een wagen geplaatst, midden in een bos genaamd Castum nemu. Het werd altijd bedekt met een sluier. Deze wagen, voortgetrokken door twee witte vaarzen, rijdt op gemarkeerde tijden te midden van de Germaanse naties. Alleen de priester mocht het laken aanraken, want hij wist de tijd dat de godin er was.

Als het beeld werd rondgereden, stopte het geluid van wapens. Alles van metaal werd weggeborgen. De wagen werd met veel plechtigheid ontvangen. Als de godin genoeg had van het gesprek van de mannen, vertrok de wagen naar de tempel. Dan wasten ze de wagen, de stoffen en de godin zelf op een geheime plaats. Hiervoor werden slaven gebruikt, die onmiddellijk werden gegooid en opgeslokt in een nabijgelegen meer. Niemand mocht in leven blijven die de godin naakt had gezien.

Hertha is een goddelijkheid van variabele sekse (soms vrouwelijk, soms mannelijk, soms ambivalent) en symboliseert “Moeder Aarde”, de god verschijnt in kleine of marginale vormen ook in de Gallische wereld. Volgens verschillende laat-Germaanse legendes zou dit eerste wezen, in haar vrouwelijke vorm, getrouwd zijn met Tuisto die als het eerste wezen wordt beschouwd. Dit echtpaar is gerelateerd aan de bijbelse Eva en Adam.

Nerthus

Op Rügen worden veel sagen vertelt over Hertha, ook wel Nerthus genoemd. Vlakbij het kasteel van Hertha zou een Hertha-beuk hebben gestaan. Deze boom had een cultische betekenis. Aan het geritsel van haar takken voorspelde de priester de toekomst en op deze manier deelde de godin haar wil mee. Het oude beukenbos waarin het kasteel en meer gelegen zijn staat sinds 2011 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Er zijn nog vijf megalithische graven in dit nationale park, en er zijn er 53 op heel Rügen. Het hunebed bij Nobbin (ook wel Großsteingrab Riesenberg genoemd) is een van de grootste hunebedden van Duitsland en ligt op slechts een paar meter van het klif van Tromper Wiek. In Nederland worden alle megalithische grafkamers hunebed genoemd, maar dit is niet zo in Duitsland. Hier hebben verschillende typen bouwwerken ook verschillende benamingen. Bij het hunebed van Nobbin gaat het om een Hünenbett; een grafkamer (Dolmen) met rechthoekige of trapeziumvormige steenkrans.

Luchtfoto van het hunebed bij Nobbin, de enorme Wächtersteine zijn duidelijk te zien

Het enorme bouwwerk is afgebeeld op een schilderij, te vinden als eerste afbeelding bij dit artikel. Het trapeziumvormige graf is 34 meter lang en 8 tot 11 meter breed. Van de 53 stenen zijn nog 39 bewaard gebleven. Het bevat twee enorme Wächtersteine. De eerste opgraving vond plaats in 1932 door Wilhelm Petzsch en Karl August Wilde.

Opgravingsplan hunebed bij Nobbin uit 1933

In 1970 vonden nieuwe opgravingen plaats door Ewald Schuldt, waarbij pijlpunten, een zwaard en twee schedels werden gevonden. In de noordelijke grafkamer werden de overblijfselen gevonden van een urnbegrafenis uit de 5e eeuw voor Christus. Het is bekend dat hunebedden op diverse plekken in Europa nog lange tijd na de oprichting werden hergebruikt. Tussen de draagstenen werden scherven aardewerk uit de Slavische tijd en een 9e-eeuwse Arabische zilveren munt gevonden. Dit laat zien dat het hunebed gedurende duizenden jaren belangrijk was voor de eilandbewoners. Willem Donker fotografeerde dit hunebed in mei 2018, zie Nobbin “Riesenberg”.

Er zijn dus nog 53 hunebedden bekend op Rügen. In het verleden zijn er nog veel meer hunebedden geweest op het eiland. Net als op andere plekken zijn hunebedden in de afgelopen eeuwen om meerdere redenen gesloopt. Er zijn nog wel plekken bekend waar ooit hunebedden hebben gestaan op Rügen.

Locatie van het hunebed van Nobbin en de vernietigde megalithische graven in de buurt van Goor, eiland Rügen

Er liggen vlakbij de Herthaburg ook ander stenen waaraan mythen zijn verbonden. Alfred Haas heeft in 1920 een verhaal over de Sagenstein of Opferstein opgetekend. Volgens hem werd de te offeren persoon op de rug in het uitgeholde gedeelte van de offersteen gelegd, zodat het hoofd over de bovenrand daarvan uitstak. Als het hoofd vervolgens van het lichaam werd gescheiden, stroomde het bloed door het bloedkanaal aan de andere kant van de steen, die nog steeds zichtbaar is, en werd gevangen in een uitgeholde steen, die zich ook aan de voet van de offersteen bevind.

Er staan voetafdrukken op de offersteen. Dit komt vaak voor bij offerstenen, zoals te lezen is bij gekerstende stenen, verhalen over offerstenen en het tweede deel daarvan. Er wordt gezegd dat er onder de dienaren van de godin Hertha een mooie maagd was die, ondanks het verbod, van een ridder hield en hem elke nacht in het bos ontmoette. Hun ontmoetingen werden aan de hogepriester gerapporteerd, zo vernam de priester dat een maagd haar gelofte had verbroken. Omdat geen van de jonge meisjes de overtreding toegaf, beval hij de steentest. Iedereen moest met blote voeten over de steen stappen. Toen de dader op het rotsblok klom, werden haar eigen voet en die van een klein kind er in gedrukt. 

De priester gooide de jonge zondaar vervolgens vanaf de steile rand van de Stubbenkammer-kalkrots in zee. Maar de godin liet de ongehoorzame maagd zachtjes in de armen van haar minnaar zakken… De bekendste krijtrots van Rügen is de 118 meter hoge Königsstuhl, gelegen in het midden van een ongerept beschermingsgebied. Legenden omringen ook deze naam. De bekendste versie is dat wie erin slaagt de steile kliffen te beklimmen, koning van Rügen wordt. 

Een ander verhaal over de Sagenstein vertelt dat de voetafdrukken op de steen van een volwassene, een kind en een konijn zijn. Volgens deze legende gaat het om een maagd die een verbond had gesloten met de duivel. Tijdens de zuiverheidstest verscheen een kind als een engel en liep met de vrouw over de steen. Een derde figuur liep mee over de steen; de sporen zouden zijn van de duivel in de vorm van een konijn…

Kultusplatz Pfenniggrab

Er is een hunebed vlakbij het Herthameer, gelegen langs het bospad naar Hagen. Zoals al eerder in dit artikel vermeld, dit zou kunnen gaan om een processieweg. De priester van de godin zou het geld dat haar werd aangeboden in dit hunebed hebben bewaard. De kamer van het megalithische graf was volgens de verhalen bij het openen ervan tot de rand gevuld met geld en goud en wordt daarom “Pfenniggrab” genoemd. Willem Donker fotografeerde dit hunebed in april 2019, zie zijn artikel Hagen-Stubnitz “Pfenniggrab”.

Willem inspireerde me om dit artikel te schrijven, want hij stuurde onlangs een foto door die door een bekende was toegestuurd. Tijdens een wandeling kwam deze bekende langs een hunebed op Rügen en zag daar iets bijzonders. Er lag een behoorlijk aantal muntjes op één van de stenen. Tijdens het fotograferen van 1350 hunebedden in Duitsland zag Willem nooit muntjes. De foto is gemaakt op 28 juni 2022. Heeft dit te maken met de zonnewende of midzomer, een belangrijk feest op (de vooravond van) de langste dag (rond 21 juni)?

De foto die inspireerde tot het schrijven van dit artikel: muntjes op het Pfenninggrab (foto gemaakt op 28 juni 2022 en voor dit artikel ter beschikking gesteld door Willem Donker)

Muntjes worden ook bij andere stenen geofferd. Zo worden muntjes in Frankrijk in verband gebracht met vruchtbaarheidsrituelen. Vrouwen die geen kinderen konden krijgen gooiden een munt naar de Menhir van Ceinturat, zo werd al genoemd in het artikel over kinderstenen. Het gooien van munten komt op meer plaatsen voor. En soms worden er munten onder de stenen gelegd. De Pierre-Couverte is een dolmen in Pontigné. Volgens een lokale legende hoef je alleen maar een ploegschaar en een zilveren munt onder de dolmen te leggen en je vindt de ploegschaar de volgende dag geslepen terug met het wisselgeld, zo is te lezen in dolmen en feeën in Frankrijk.

Ook in Nederland worden munten in verband gebracht met stenen. In het Friese Rinsumageest zijn napjes te vinden op twee stenen van een steenkrans rond de kerk (kleine granietkeien aan de randen van het grafveld). De plaats waar de kerk staat moet in de oudheid een belangrijke cultusplaats zijn geweest. Er zouden muntjes in de napjes zijn gelegd volgens verhalen. Er zijn nog vier andere bijzondere stenen bij deze kerk: de stenen naast de deur van de kerk werden al genoemd in het artikel over kinderstenen, hier zouden de kinderen onder geboren worden.

Is het toeval dat de steen waarop de muntjes zijn gelegd bij het Pfenniggrab op Rügen net als de stenen bij Rinsumageest ook napjes bevat? Waarom de muntjes er zijn neergelegd is mij onbekend. Zou het gaan om een ritueel dat in verband wordt gebracht met de naam van dit hunebed? Of is het is mogelijk dat er nog altijd bewust aan Hertha wordt geofferd bij het Pfenniggrab?

Marinda Ruiter

„Pfenniggrab“ in het Jasmund National Park, Rügen

Bronnen

Wikipedia en Wikimedia Commons

http://www.kreuzstein.eu/html/body_ruegenmegalith.html

https://www.abendblatt.de/region/article211332607/Mystisch-und-ueberraschend-Der-wilde-Nordosten-Deutschlands.html

https://de.wikipedia.org/wiki/Herthaburg

https://nl.wikipedia.org/wiki/Hunebed_bij_Nobbin

Vorig artikelFossiel hout uit Ellertshaar Drenthe
Volgend artikelOver vuursteenbewerking, bijlen en agaten – Deel 6

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.